SauRong.comSáu Rồng
Truyền thuyết rồng Việt

Vì sao gọi là Thăng Long: chuyện rồng vàng bay lên khi Lý Công Uẩn dời đô

Thăng Long nghĩa là rồng bay lên. Tương truyền khi thuyền vua Lý Thái Tổ tới thành Đại La năm 1010, có rồng vàng bay lên. Giải nghĩa tên và các tên khác của kinh đô.

Early morning haze on the West Lake shore in Hanoi: close view over the shoulder of a woman in a coral cardigan, a carved stone dragon head on an old lakeside shrine gate

Thăng Long nghĩa là "rồng bay lên". Sử cũ chép, và dân gian kể lại như một truyền thuyết, rằng năm 1010, khi thuyền của vua Lý Thái Tổ từ Hoa Lư ra tới dưới thành Đại La, có rồng vàng hiện lên bay vút trên trời; vua lấy đó làm điềm lành, đổi tên thành Đại La thành Thăng Long. Cái tên vì thế vừa là một mong ước cho kinh đô mới, vừa là một câu chuyện về rồng.

Bài này kể ngắn chuyện rồng vàng, giải nghĩa từng chữ trong tên, đi qua những lần kinh đô đổi tên và chữ "Long" ấy biến đổi ra sao, rồi chỉ những chỗ hay nhầm. Cuối bài là những tên đất, tên cầu quanh Hà Nội còn mang rồng, và cách kể cho con khi đi dạo quanh hồ.

Chuyện rồng vàng ngày dời đô

Năm 1009, Lý Công Uẩn lên ngôi, mở đầu triều Lý. Năm sau, 1010, vua quyết định dời đô từ Hoa Lư, vùng núi đá hiểm trở, ra thành Đại La, vùng đồng bằng rộng bên sông Hồng. Lý do được nêu trong Chiếu dời đô, văn bản nhiều thế hệ học sinh đã học: đất ở giữa trời đất, thế rồng cuộn hổ ngồi, đúng ngôi nam bắc đông tây, tiện hướng nhìn sông dựa núi.

Theo sử cũ chép lại, khi đoàn thuyền ngự tới dưới thành, vua thấy một con rồng vàng hiện ra ở phía thuyền rồi bay thẳng lên trời. Vua cho đó là điềm lành, bèn đổi tên Đại La thành Thăng Long, tức là thành của rồng bay lên. Chuyện này người đời sau vẫn coi là một truyền thuyết gắn với ngày khai sinh kinh đô, và được kể rất rộng.

Nên phân biệt hai lớp. Việc dời đô năm 1010 và cái tên Thăng Long là sự kiện lịch sử. Còn con rồng vàng bay lên là chi tiết điềm lành, kiểu chi tiết thường đi kèm những việc lớn trong sử cũ, người nay đọc như một hình ảnh đẹp hơn là một quan sát. Nói như vậy với con không làm câu chuyện bớt hay, mà giúp con biết đâu là phần sử, đâu là phần kể.

Vì sao lại là rồng mà không phải một con vật khác? Với người Việt trồng lúa nước, rồng gắn với nước, mưa, sông, và từ lâu đã gắn với vua. Một kinh đô mới đặt bên sông lớn, lấy rồng làm điềm, là chọn một hình ảnh vừa hợp đất vừa hợp người cầm quyền. Đọc tên Thăng Long, người thời ấy nghe thấy cả mong ước nước nhà vươn lên lẫn hình ảnh dòng sông uốn khúc trước mặt.

Tách nghĩa từng chữ

Thăng Long là tên Hán Việt hai chữ. Đặt cạnh vài tên quen thuộc khác có chữ Long sẽ thấy người xưa dùng rồng để gửi gắm điều gì.

TênTách chữNghĩaGhi chú
Thăng LongThăng: bay lên, đi lên; Long: rồngRồng bay lênTên kinh đô đặt năm 1010
Long BiênLong: rồng; Biên: tên đất cổTên một vùng đất cổ bên sông HồngNay là tên cây cầu sắt và một khu vực của Hà Nội
Hạ LongHạ: xuống; Long: rồngRồng hạ xuốngĐối nghĩa thú vị với Thăng Long
Long ĐỗLong: rồng; Đỗ: bụng, rốnRốn rồngTên gọi cổ gắn với thần thành hoàng của thành Đại La, theo truyền thuyết

Nhiều người thích ghép Thăng Long với Hạ Long thành một cặp: rồng bay lên ở kinh đô, rồng hạ xuống ở biển. Đó là một liên tưởng đẹp của người đời sau, không phải hai truyền thuyết có liên hệ với nhau, nên khi kể bạn nói rõ là "nghe giống nhau cho dễ nhớ".

Kinh đô đổi tên nhiều lần, chữ rồng còn hay mất

Từ 1010 tới khi thành tên Hà Nội, kinh thành này mang nhiều tên khác nhau. Danh sách dưới đây theo các mốc phổ biến trong sách lịch sử, chỉ để thấy cái tên Thăng Long đã đi qua những gì.

  • Thăng Long thời Lý, Trần: tên gọi chính thức gắn với chuyện rồng vàng.
  • Đông Đô thời nhà Hồ, khi kinh đô chính dời vào Thanh Hoá: "đông" ở đây để phân biệt với kinh đô phía tây.
  • Đông Quan trong thời bị nhà Minh đô hộ.
  • Đông Kinh thời Lê: tên này về sau được người châu Âu nghe và gọi cả vùng Bắc Bộ là Tonkin.
  • Thăng Long thời đầu nhà Nguyễn, nhưng nhiều tài liệu cho rằng chữ "Long" lúc này được viết bằng một chữ khác, nghĩa là thịnh, không còn nghĩa là rồng, vì kinh đô đã chuyển vào Huế.
  • Hà Nội từ đời vua Minh Mạng, nghĩa là vùng đất ở trong sông, cái tên dùng tới nay.

Chi tiết chữ Long đổi nghĩa là chỗ nhiều người chưa biết: cùng âm "Long" nhưng chữ Hán khác nhau, một chữ là rồng, một chữ là thịnh vượng. Khi đọc tên đất có chữ Long, đừng vội nghĩ là rồng, phải xem chữ gốc. Dù vậy, trong trí nhớ người Hà Nội, Thăng Long vẫn luôn là "rồng bay lên".

Thế rồng cuộn hổ ngồi trong Chiếu dời đô

Ngoài con rồng vàng, rồng còn xuất hiện ngay trong Chiếu dời đô, ở cụm "thế rồng cuộn hổ ngồi". Đây là một lối nói cũ để khen một vùng đất có địa thế đẹp: sông núi bao quanh như rồng nằm cuộn, đồi gò vững như hổ ngồi. Cụm từ này có trong sách giáo khoa ngữ văn, nhiều học sinh thuộc lòng mà ít khi dừng lại hình dung.

Khi đọc cho con nghe, bạn có thể giải thích theo cái nhìn rất cụ thể: sông Hồng uốn khúc quanh thành như thân rồng, các gò đất cao trong thành như lưng hổ. Không cần đi sâu vào các học thuyết chọn đất của người xưa, chỉ cần con hiểu rằng người xưa nhìn sông núi bằng hình con vật để dễ tả, giống như mình nhìn đám mây mà thấy hình con thỏ.

Điều thú vị là trong cùng một câu chuyện dời đô, rồng hiện ra hai lần: một lần là hình ảnh tả đất trong văn bản của vua, một lần là con rồng vàng trong chuyện kể. Rồng trong văn là cách nói, rồng trong chuyện là điềm lành. Cả hai làm cho cái tên Thăng Long trở nên tự nhiên đến mức nghe một lần là nhớ.

Với học sinh lớn, bạn có thể gợi ý con tìm thêm các cụm có rồng trong văn bản cổ mà con học ở trường, rồi tự đoán nghĩa trước khi tra. Đó là cách học chữ nghĩa nhẹ nhàng, không biến câu chuyện thành bài kiểm tra.

Những chỗ hay nhầm về cái tên Thăng Long

Nhầm rằng Thăng Long là tên từ thời các vua Hùng. Trước năm 1010, vùng này có những tên khác, như thành Đại La, thành Tống Bình trong các thời trước. Thăng Long là tên của triều Lý đặt khi dời đô.

Nhầm rằng rồng vàng là chuyện bịa của người nay. Chi tiết rồng vàng có trong sử cũ chép lại từ lâu, không phải do sách thiếu nhi thêm vào. Có điều, sử cũ chép như một điềm lành, người đọc hôm nay hiểu nó như truyền thuyết.

Nhầm Thăng Long với Hoàng thành. Thăng Long là tên cả kinh đô. Hoàng thành là khu cung điện ở trong, nơi vua và triều đình làm việc. Khi nói "nghìn năm Thăng Long" là nói cả thành phố, không chỉ khu di tích.

Nhầm con rồng thời Lý với con rồng thời Nguyễn. Rồng gắn với ngày đặt tên Thăng Long là rồng thời Lý, mà theo mô tả phổ biến có thân tròn, mảnh, uốn khúc mềm, không giống con rồng đầu to mắt lồi của thời Nguyễn hay gặp trên các công trình ở cố đô Huế. Tranh minh hoạ chuyện rồng vàng nếu vẽ rồng thời Nguyễn là lệch thời, dù chẳng ai bắt lỗi.

Tên rồng còn lại quanh Hà Nội

Đi một vòng Hà Nội, bạn sẽ gặp chữ "Long" và hình rồng ở rất nhiều chỗ. Cầu Long Biên, cây cầu sắt cũ bắc qua sông Hồng, mang tên vùng đất cổ Long Biên. Cầu Thăng Long ở phía tây bắc thành phố mang luôn tên kinh đô. Nhiều con đường, trường học, khách sạn, cửa hàng dùng tên Thăng Long như một cách nhắc gốc gác.

Ở các đình, đền, chùa trong phố cổ và ven hồ Tây, hình rồng xuất hiện trên bờ nóc, đầu đao, bậc đá, cửa võng. Không phải con rồng nào ở đó cũng có từ thời Lý, phần lớn có niên đại muộn hơn nhiều vì các công trình đã qua nhiều lần tu sửa. Nhưng chúng vẫn nối dài hình ảnh rồng của kinh đô qua các thời.

Ven hồ Tây sáng sớm, khi mặt nước còn mờ, bạn có thể kể cho con cả hai truyền thuyết của vùng này: Lạc Long Quân dâng nước phá hang cáo thành hồ, và rồng vàng bay lên khi vua dời đô. Hai truyền thuyết cách nhau rất xa trong thời gian kể, nhưng đều có rồng, đều gắn với nước, và đều nói về việc biến một vùng đất hoang thành nơi người ở.

Kể chuyện Thăng Long cho con trong một buổi đi dạo

Chuyện dời đô và rồng vàng có nhiều chữ khó, nhưng nếu đi từng bước, trẻ tiểu học vẫn theo được và thường nhớ rất lâu.

  1. Bắt đầu từ cái tên: hỏi con có biết "Thăng Long" nghĩa là gì không. Giải thích "thăng" là bay lên, "long" là rồng.
  2. Kể chuyện vua đi thuyền từ vùng núi đá ra vùng đồng bằng rộng, và con rồng vàng bay lên khi thuyền tới nơi.
  3. Hỏi con: vì sao vua lại chọn đặt tên theo con rồng đó? Gợi ý: vì muốn kinh đô mới cũng vươn lên như rồng.
  4. Chỉ cho con một hình rồng gần nhất, trên cổng đền hay một cây cột, và nói rằng người Hà Nội đã giữ hình rồng suốt nghìn năm.
  5. Kết bằng cái tên Hà Nội hôm nay, nói rằng tên đã đổi nhưng người ta vẫn gọi thành phố là "đất Thăng Long".

Nếu con hỏi "rồng vàng có thật không", bạn trả lời được ngay: sử cũ có chép, nhưng người nay hiểu đó là cách người xưa nói về điềm lành, giống như ông bà hay nói "nhà có việc vui thì chim khách kêu". Quan trọng là cái tên, và cái tên thì có thật.

Câu hỏi thường gặp

Thăng Long nghĩa là gì?

Thăng Long là tên Hán Việt, "thăng" là bay lên, "long" là rồng, nghĩa là rồng bay lên. Đây là tên vua Lý Thái Tổ đặt cho kinh đô mới năm 1010, thể hiện mong ước kinh đô và đất nước vươn lên mạnh mẽ.

Chuyện rồng vàng bay lên có trong sử không?

Có. Sử cũ chép rằng khi thuyền vua tới dưới thành Đại La, có rồng vàng hiện lên bay vút lên trời, vua lấy đó làm điềm lành mà đặt tên Thăng Long. Người đọc hôm nay thường hiểu chi tiết này như một truyền thuyết đi kèm sự kiện dời đô.

Trước khi gọi là Thăng Long, nơi này tên là gì?

Trước năm 1010, vùng này được biết tới với tên thành Đại La, và trong các thời trước đó còn có những tên gọi khác như Tống Bình. Khi Lý Công Uẩn dời đô ra đây mới đổi tên thành Thăng Long.

Khi nào Thăng Long đổi tên thành Hà Nội?

Tên Hà Nội có từ đời vua Minh Mạng nhà Nguyễn, nghĩa là vùng đất nằm trong các con sông. Trước đó kinh thành đã qua nhiều tên như Đông Đô, Đông Quan, Đông Kinh, và vẫn được gọi thân mật là đất Thăng Long tới nay.

Thăng Long và Hạ Long có liên quan với nhau không?

Hai tên chỉ giống nhau ở chữ Long, nghĩa là rồng, và có nghĩa đối nhau: rồng bay lên và rồng hạ xuống. Đây là hai câu chuyện riêng, không có truyền thuyết nào nối chúng lại, việc ghép cặp chỉ là cách nhớ cho vui.

Có phải chữ Long trong tên đất nào cũng là rồng không?

Không hẳn. Trong chữ Hán có nhiều chữ cùng đọc là Long, một chữ nghĩa là rồng, một chữ nghĩa là thịnh vượng. Nhiều tài liệu cho rằng thời đầu nhà Nguyễn, chữ Long trong Thăng Long đã được viết bằng chữ nghĩa là thịnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138