Cửu Long nghĩa là "chín con rồng". Người Việt gọi đoạn cuối sông Mê Kông như vậy vì khi chảy vào Việt Nam, sông tách thành hai nhánh lớn là sông Tiền và sông Hậu, rồi đổ ra biển qua chín cửa; mỗi cửa sông được ví như một con rồng uốn mình ra biển. Đây là một cách gọi hình tượng hơn là một truyền thuyết có cốt truyện, và ngày nay, do bồi lấp và công trình ngăn mặn, số cửa còn thông ra biển được nhiều tài liệu ghi là ít hơn chín.
Bài này đi qua nguồn gốc cái tên, kể chín cửa sông thường được nhắc, giải thích vì sao lại là số chín, rồi nói tới những tên đất có chữ Long ở miền Tây, trong đó có chữ Long không phải là rồng. Cuối bài là những chỗ hay lẫn và cách kể cho con khi ngồi trên ghe giữa sông.
Từ dòng Mê Kông tới tên Cửu Long
Sông Mê Kông bắt nguồn từ vùng cao nguyên rất xa ở phía bắc, chảy qua nhiều nước rồi mới vào Việt Nam. Ở mỗi nước, dòng sông có tên riêng. Người Lào, người Thái gọi sông theo cách mà nhiều tài liệu dịch là "mẹ của các dòng nước", người Khmer có tên riêng, còn người Việt, khi tới khai khẩn vùng châu thổ cuối nguồn, gọi đoạn sông chảy qua đất mình là Cửu Long.
Cái tên này gắn với cảnh tượng mà người đi ghe nhìn thấy hằng ngày. Vào tới đất Việt, sông chia ra hai nhánh lớn. Nhánh phía bắc là sông Tiền, nhánh phía nam là sông Hậu. Mỗi nhánh lại toả thành nhiều cửa trước khi gặp biển, giữa các cửa là những cù lao, cồn bãi xanh rì. Nhìn từ trên cao, các nhánh sông uốn lượn như những thân rồng song song bò ra biển.
Người Việt vốn quen gắn rồng với nước, với sông và mưa. Đặt tên dòng sông là chín con rồng là cách tự nhiên nhất để nói rằng đây là dòng nước lớn, mạnh, nuôi sống cả một vùng. Tên Cửu Long sau đó được dùng cho cả vùng đồng bằng, nên người ta nói "đồng bằng sông Cửu Long", "miền Cửu Long", dù về địa lý, phần lớn người dân gọi theo từng con sông cụ thể ở quê mình.
Cũng nên nói thêm: tên gọi này không gắn với một truyền thuyết có nhân vật, có trận đánh như Hạ Long. Đây là một cách nhìn sông bằng hình rồng, một phép ví von đẹp đã thành tên.
Chín cửa sông thường được nhắc tới
Danh sách dưới đây là chín cửa sông hay được kể trong sách địa lý phổ thông. Một số cửa ngày nay đã bị bồi lấp hoặc có công trình ngăn lại, nên nhiều tài liệu chỉ còn ghi bảy hoặc tám cửa thông ra biển. Bảng chỉ để bạn biết các tên gọi, không phải bản đồ chính xác.
| Nhánh sông | Các cửa thường được kể | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sông Tiền | Cửa Tiểu, cửa Đại, cửa Ba Lai, cửa Hàm Luông, cửa Cổ Chiên, cửa Cung Hầu | Cửa Ba Lai về sau có công trình ngăn mặn, nhiều tài liệu không còn tính là cửa thông |
| Sông Hậu | Cửa Định An, cửa Ba Thắc, cửa Trần Đề | Cửa Ba Thắc nhiều tài liệu ghi đã bị bồi lấp |
Tên các cửa phần nhiều là tiếng Việt, có tên nghe gốc Khmer hoặc gốc Hán Việt, phản ánh lịch sử nhiều lớp người cùng sống trên vùng châu thổ. Ví dụ "Ba Thắc" được nhiều người cho là gần với cách gọi Bassac của người Khmer và người Pháp.
Khi đọc các con số "chín cửa", "tám cửa", "bảy cửa" khác nhau ở các nguồn, bạn đừng nghĩ có ai sai. Sông ngòi châu thổ luôn đổi theo thời gian, còn cái tên Cửu Long thì giữ nguyên như một hình ảnh đã thành nếp.
Vì sao lại là số chín
Chín là số lớn và trọn. Trong cách đếm của người Á Đông, chín là số lẻ lớn nhất trong hàng đơn vị, thường dùng để chỉ cái gì nhiều, đầy đủ, như "chín tầng mây", "chín phương trời". Gọi chín con rồng vừa khớp với số cửa sông thời trước, vừa mang nghĩa "rất nhiều, rất lớn".
Chín và rồng là cặp quen trong mỹ thuật Á Đông. Hình chín con rồng xuất hiện trong mỹ thuật Trung Hoa và một số công trình ở các nước lân cận. Người Việt quen nghe chữ cửu long, nên khi thấy sông có chín cửa, cái tên đến rất tự nhiên.
Số chín không phải con số đo đạc. Chín là con số được chọn lúc đặt tên, dựa trên cảnh sông lúc ấy và cảm giác về số đẹp. Đừng dùng tên Cửu Long để kết luận sông có đúng chín cửa ở mọi thời.
Rồng ở đây hiền, gắn với phù sa. Trong cách nói của người miền Tây, sông vừa nuôi người bằng cá tôm, phù sa, vừa có lúc nổi giận bằng mùa nước lớn, sạt lở. Hình ảnh rồng gói được cả hai mặt đó: mạnh, khó lường nhưng là chỗ dựa của cả vùng.
Rồng trong đời sống sông nước miền Tây
Đi ghe trên sông Tiền, sông Hậu, bạn sẽ gặp hình rồng ở nhiều chỗ không ngờ. Trên mái đình làng Nam Bộ, bờ nóc thường có hình rồng hoặc cá hoá long đắp vữa, khảm mảnh sành sứ nhiều màu, chầu vào một quả cầu hay một hình mặt trời ở giữa. Ở các hội quán, miếu của người Hoa ở thị xã, thị trấn ven sông, rồng cuốn cột, rồng trên mái ngói lưu ly rất rõ.
Trên ghe xuồng, người miền Tây vẽ đôi mắt ở mũi ghe, một tục cũ có nhiều cách giải thích. Có người nói để ghe nhìn đường, có người nói để các loài thuỷ quái tưởng là đồng loại mà không phá. Một số ghe đua, ghe lễ hội có mũi tạo hình đầu rồng, đầu chim. Những chi tiết này không thuộc một truyền thuyết cụ thể, nhưng cho thấy hình ảnh rồng, thuỷ quái đã thấm vào nghề sông nước.
Ngồi trên bờ sông lúc chiều xuống, nước lấp loáng đỏ, các ghe gỗ về bến, là lúc dễ cảm nhận vì sao người xưa thấy sông như rồng. Dòng nước dài, uốn khúc, mặt nước gợn như vảy, và ở đâu đó phía cuối sông là biển, nơi chín con rồng đổ về.
Tên đất có chữ Long ở miền Tây: chữ nào là rồng
Miền Tây có rất nhiều địa danh mang chữ Long. Nhưng chữ Long trong tiếng Việt có thể ứng với nhiều chữ Hán khác nhau, nên không phải tên nào cũng là rồng. Những gì nêu dưới đây theo cách giải thích hay gặp trong tài liệu phổ thông.
- Cửu Long: chắc chắn là rồng, chín con rồng, như đã nói ở trên.
- Cồn Long, cồn Lân, cồn Quy, cồn Phụng trên sông Tiền: bốn cồn được đặt theo tứ linh long, lân, quy, phụng, tức rồng, kỳ lân, rùa, phượng. Cồn Long là cồn rồng.
- Vĩnh Long, Long An, Long Thành: nhiều tài liệu chữ Hán ghi chữ Long ở các tên này bằng chữ nghĩa là thịnh vượng, không phải rồng. Vĩnh Long gần nghĩa là thịnh vượng lâu dài, Long An là thịnh và yên.
- Long Xuyên: theo nhiều tài liệu là chữ rồng, nghĩa là dòng sông rồng, nhưng giới nghiên cứu địa danh còn có những cách giải thích khác.
- Các tên làng, tên chợ có chữ Long: muốn biết chắc phải xem chữ Hán gốc trên bia, hoành phi ở đình làng, hoặc hỏi người cao tuổi trong vùng.
Đây là chỗ thú vị để trò chuyện với con lớn: cùng một âm "long" mà nghĩa khác nhau, giống như tiếng Việt có những từ đồng âm. Nhờ vậy con hiểu vì sao không nên đoán nghĩa tên đất chỉ bằng tai nghe.
Những chỗ hay lẫn
Lẫn Cửu Long với một con sông riêng. Không có con sông nào tên đúng là Cửu Long trên bản đồ hành chính hiện nay; tên ấy gọi chung đoạn cuối Mê Kông với các nhánh. Khi người ta nói "sông Cửu Long" là nói cả hệ thống sông Tiền, sông Hậu.
Lẫn với Cửu Long ở Hồng Kông. Khu Cửu Long ở Hồng Kông, người nước ngoài gọi theo cách phát âm tiếng Quảng là Kowloon, cũng mang chữ nghĩa là chín con rồng. Tên trùng nhau nhưng là hai nơi, hai lý do đặt tên khác hẳn.
Tưởng có truyền thuyết chín con rồng xuống sông. Có người kể chuyện chín con rồng bay xuống làm sông, nhưng đây là những bản kể rời rạc, không có một bản được ghi chép và kể rộng như Hạ Long hay Con Rồng cháu Tiên. Khi kể cho con, nói rõ đây là "người ta ví sông như rồng".
Cho rằng mọi tên có chữ Long ở miền Tây đều nói về rồng. Như đã nói ở trên, nhiều tên dùng chữ Long nghĩa là thịnh. Nhầm chỗ này thì bịa ra cả những câu chuyện rồng không hề có ở địa phương.
Kể cho con khi đi ghe trên sông
Một chuyến đi miền Tây với trẻ nhỏ thường có đoạn ngồi ghe qua sông hoặc đi chợ nổi. Đó là dịp tốt để kể về chín con rồng mà không cần sách vở.
- Trước chuyến đi, cho con xem một tấm ảnh chụp châu thổ từ trên cao, chỉ các nhánh sông toả ra như ngón tay. Hỏi con: nhìn giống con gì?
- Trên ghe, kể rằng người xưa thấy sông giống rồng, đếm được chín cửa ra biển nên gọi là Cửu Long, chín con rồng.
- Chỉ cho con mặt nước lăn tăn và hỏi: có giống vảy rồng không? Để con tự tìm thêm những thứ trông giống rồng trên sông.
- Nếu đi ngang các cồn, kể về bốn cồn Long, Lân, Quy, Phụng, và hỏi con thích con vật nào nhất trong bốn con.
- Về nhà, cùng con vẽ chín con rồng bò ra biển bằng bút màu. Không chấm đẹp xấu, chỉ hỏi con rồng nào là rồng của cửa sông nào.
Với trẻ nhỏ, đừng cố dạy hết tên chín cửa. Một hai tên như cửa Đại, cửa Tiểu là đủ để con nhớ rằng mỗi con rồng có một cái tên.
Câu hỏi thường gặp
Cửu Long nghĩa là gì?
Cửu Long là từ Hán Việt, "cửu" là chín, "long" là rồng, nghĩa là chín con rồng. Người Việt dùng tên này để gọi đoạn cuối sông Mê Kông chảy qua Việt Nam, vì sông đổ ra biển qua chín cửa, mỗi cửa được ví như một con rồng.
Sông Cửu Long có mấy cửa?
Theo cách kể truyền thống, sông có chín cửa, sáu cửa thuộc sông Tiền và ba cửa thuộc sông Hậu. Ngày nay, do bồi lấp và công trình ngăn mặn, nhiều tài liệu chỉ ghi còn bảy hoặc tám cửa thông ra biển.
Có truyền thuyết nào về chín con rồng ở miền Tây không?
Không có một truyền thuyết cố định được ghi chép và kể rộng như chuyện Hạ Long. Tên Cửu Long chủ yếu là cách ví sông như rồng, có thể có vài bản kể ở địa phương nhưng không thống nhất, nên khi kể nên nói rõ đây là hình ảnh ví von.
Vĩnh Long, Long An có phải là đất của rồng không?
Nhiều tài liệu chữ Hán cho thấy chữ Long trong Vĩnh Long, Long An là chữ nghĩa là thịnh vượng, không phải chữ rồng. Vì vậy không nên suy ra rằng các tên này có truyền thuyết về rồng, trừ khi có tư liệu địa phương ghi rõ.
Cồn Long Lân Quy Phụng là gì?
Đó là bốn cồn trên sông Tiền được đặt tên theo tứ linh: long là rồng, lân là kỳ lân, quy là rùa, phụng là phượng. Bốn cái tên là cách người địa phương gửi lời chúc tốt lành vào những cù lao giữa sông.
Cửu Long ở miền Tây và Cửu Long ở Hồng Kông có liên quan không?
Hai tên đều có nghĩa là chín con rồng nhưng là hai nơi hoàn toàn khác nhau, đặt tên vì những lý do riêng. Sự trùng tên chỉ cho thấy hình ảnh chín con rồng quen thuộc trong cách đặt tên của nhiều vùng dùng chữ Hán.