SauRong.comSáu Rồng
Rồng trong truyện, phim và tranh dân gian

Rồng trong tranh dân gian Việt: tìm ở đâu và nhận ra thế nào trên ván khắc

Rồng ít khi là nhân vật chính trong tranh dân gian Việt mà ẩn ở mây, ở khung tranh thờ, ở cá chép sắp hoá rồng. Cách tìm và đọc nét rồng trên ván khắc, trên giấy.

Folk print workshop courtyard, overcast morning: hands of an artisan in a white shirt lift a carved wooden dragon block from a tray of natural red pigment, close detail

Trong tranh dân gian Việt, rồng ít khi là nhân vật chính đứng giữa tranh như con lợn, con gà, đám cưới chuột; rồng thường xuất hiện ở các mảng mây, ở khung và nền tranh thờ, và đặc biệt qua đề tài cá chép sắp hoá rồng. Muốn tìm rồng, nên nhìn vào chi tiết thay vì chờ một con rồng to giữa tờ giấy. Trên ván khắc, rồng nhận ra nhờ thân uốn khúc, vảy bằng nét lặp, mây cuộn xoáy và mào như ngọn lửa.

Bài đi qua lý do rồng hiếm trong tranh Tết, những chỗ thường gặp rồng ở các dòng tranh, cách nét khắc gỗ tạo ra con rồng, và cách đứng trước một xưởng in hay một tấm ván cũ mà đọc được hình rồng. Cuối bài là những chỗ hay nhầm. Các dòng tranh có nhiều bản khác nhau qua thời gian, nên bài tả theo kiểu thường gặp, không gán một bức cụ thể cho một làng khi không chắc.

Vì sao rồng hiếm làm nhân vật chính trong tranh Tết

Ai từng xem tranh Đông Hồ đều nhớ đàn lợn, đàn gà, em bé ôm gà, đám cưới chuột, hứng dừa, đánh ghen. Đó là tranh của đời thường, treo trong nhà nông ngày Tết để mong no đủ, vui vẻ. Con rồng ít khi chiếm vị trí trung tâm trong những bức tranh Tết quen thuộc ấy.

Có ý kiến cho rằng một lý do là rồng xưa gắn với vua, với cung đình. Tranh Tết là tranh của làng quê, lấy cảm hứng từ những gì người nông dân thấy hằng ngày: con vật nuôi, cảnh làm ruộng, chuyện vui trong xóm. Con rồng thì người ta thấy trên mái đình, trên bậc đá chùa, không thấy trong sân nhà. Một lý do khác là tranh Tết cần dễ hiểu, dễ in, dễ bán; một con lợn béo đơn giản hơn nhiều so với một con rồng nhiều khúc, nhiều vảy.

Điều đó không có nghĩa tranh dân gian vắng rồng. Rồng chỉ đổi chỗ: nó lui vào nền, vào khung, vào mây, hoặc hiện qua những con vật đang trên đường hoá rồng. Người xem cần nhìn kỹ hơn một chút.

Những chỗ thường gặp rồng trong các dòng tranh

Mỗi dòng tranh dân gian Việt có tính cách riêng, nên rồng cũng hiện ra ở những chỗ khác nhau. Dưới đây là những chỗ người xem hay gặp, mô tả theo kiểu chung:

  • Tranh thờ dòng Hàng Trống: các bức thờ treo ở điện, phủ thường có mây cuộn, sóng nước, có nơi có rồng ở khung hoặc ở nền phía trên nhân vật. Nét in mảnh, màu tô tay vờn đậm nhạt nên thân rồng có độ sâu.
  • Đề tài cá chép trông trăng, cá hoá rồng: con cá chép mang râu dài, vây đuôi xoè như lửa, uốn mình như một con rồng sắp thành. Đây là chỗ rồng hiện rõ nhất trong tranh dân gian, và có mặt ở nhiều dòng tranh.
  • Tranh thờ làng Sình ở vùng Huế: tranh dùng trong thờ cúng, nhiều bức được đốt sau lễ, đường nét giản dị, có bản có hình con vật gắn với nước.
  • Tranh chữ: một số bức tranh chữ viết chữ Long hay chữ Thọ theo lối uốn lượn, có khi nét bút được kéo thành dáng con rồng.
  • Tranh mới khắc dịp năm Thìn: những năm gần đây, nghệ nhân các làng tranh có khắc thêm những bản rồng mới cho năm con rồng, giữ kỹ thuật cũ nhưng đề tài mới.

Bạn để ý: rồng trong tranh dân gian thường nhỏ, hiền và mang dáng rồng làng hơn là dáng rồng cung đình. Thân không quá to, đầu không quá dữ, nhiều khi giống con rồng chạm trên cốn đình hơn là con rồng trên áo vua.

Nét khắc gỗ làm ra con rồng thế nào

Tranh khắc gỗ in bằng ván. Người thợ khắc đục bỏ phần gỗ không in, chừa lại những đường nổi; quét màu lên đường nổi, úp giấy lên, xoa đều là được một lượt in. Vì vậy mọi chi tiết của con rồng phải được nghĩ thành đường và mảng, không có chỗ cho bóng mờ như tranh vẽ.

Thân rồng trên ván thường là hai đường viền song song uốn lượn, bên trong là những vảy bằng nét lặp: những cung nhỏ chồng lên nhau như vảy cá, hoặc những chấm, những gạch ngắn. Vây lưng là một dãy răng cưa nhỏ chạy dọc thân. Mây quanh rồng là những xoáy tròn có đuôi, như dấu phẩy cuộn. Đầu rồng có mào, nhiều khi khắc thành những ngọn lửa nhọn toả ra sau, râu là hai đường dài cong vút.

Với dòng tranh in nhiều màu như Đông Hồ, mỗi màu dùng một ván riêng. Thợ in lần lượt các màu, ván nét đen in sau cùng để chốt hình. Nếu nhìn kỹ, bạn có thể thấy chỗ màu lệch nhẹ khỏi nét, đó là dấu vết in tay. Với dòng Hàng Trống, ván chỉ in nét đen, còn màu tô bằng bút, nên thân rồng có chỗ đậm chỗ nhạt mềm mại hơn.

Đứng trước một tấm ván khắc rồng: đọc theo thứ tự

Ở xưởng tranh hay ở nơi trưng bày ván cũ, ván khắc nằm ngửa, hình bị ngược trái phải so với tờ tranh. Đọc theo các bước dưới đây để nhận ra con rồng nhanh.

  1. Tìm đầu rồng trước: chỗ có nhiều nét nhỏ dày đặc nhất, thường có mắt tròn, mào, râu. Nhớ rằng trên ván, đầu quay về phía ngược với trên tranh.
  2. Lần theo thân từ đầu: hai đường viền song song uốn khúc, có vảy bên trong. Đếm xem thân uốn mấy khúc; rồng dân gian thường uốn ba bốn khúc.
  3. Tìm chân: những nhánh ngắn mọc ra từ thân, cuối có móng tách như ngón tay. Có ván khắc rõ, có ván chân lẫn vào mây.
  4. Nhìn mây và lửa quanh thân: những xoáy cuộn, những ngọn nhọn. Mây nhiều là rồng đang bay, sóng nhiều là rồng dưới nước.
  5. Tìm vật tròn gần đầu: viên ngọc hoặc vầng trăng. Có vật tròn là rồng đang chầu hoặc đuổi ngọc.
  6. Nếu có tờ tranh in từ ván ấy bên cạnh, đặt cạnh nhau để thấy hình lật ngược thế nào.

Đừng sờ vào ván cũ khi chưa được phép. Gỗ khắc lâu năm có chỗ mỏng, dễ mẻ, và mồ hôi tay để lại vết trên bề mặt.

Màu tự nhiên trên con rồng in tay

Tranh Đông Hồ nổi tiếng với màu lấy từ cây cỏ, khoáng vật: đen từ than lá tre hay rơm, đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hoè, xanh từ lá chàm hay gỉ đồng, nền trắng óng từ điệp, tức vỏ sò nghiền quét lên giấy dó. Những màu này không tươi gắt như màu công nghiệp, mà trầm, ấm, có độ lì.

Con rồng in bằng những màu ấy mang một vẻ riêng. Thân đỏ son trên nền giấy điệp óng lên khi nghiêng tờ tranh dưới ánh sáng. Vảy vàng hoè đặt cạnh nét đen than tạo độ nổi. Mây xanh nhạt làm con rồng như đang lượn trong không khí ẩm. Khác với rồng trên áo vua thêu kim tuyến, rồng tranh dân gian mộc, gần gũi, giống con rồng của người làng tự vẽ cho mình.

Đứng ở xưởng tranh, bạn có thể thấy những khay màu bày cạnh nhau, những chổi lá thông dùng để quét màu lên ván. Hỏi người thợ màu nào in trước, màu nào sau; đa số người làm nghề rất vui được giải thích, miễn là khách không làm gián đoạn lúc họ đang in.

Đi xem tranh dân gian ở nơi trưng bày: đi chậm, nhìn đâu

Ở bảo tàng, nhà trưng bày hay hội chợ tranh Tết, tranh dân gian thường treo thành dãy dài. Đi nhanh thì chỉ thấy đàn lợn, đàn gà, rất dễ lướt qua những bức có rồng. Cách tốt là đi hai lượt. Lượt đầu nhìn tổng thể, chọn ra những bức có nhiều mây, nhiều sóng, nhiều vật tròn; lượt sau quay lại đứng gần những bức ấy, nhìn vào góc tranh, khung tranh, nền phía trên nhân vật.

Những bức tranh thờ khổ lớn đáng dừng lâu nhất. Rồng có khi nằm ở dải mây trên cùng, có khi uốn quanh ngai của nhân vật, có khi chỉ là một cái đầu rồng nhỏ nhô ra ở góc. Đọc chú thích bên cạnh để biết bức tranh thuộc dòng nào, bản cổ hay bản in lại, rồi đối chiếu với cách in, cách tô đã nói ở trên.

Mang theo một cuốn sổ nhỏ và cây bút chì, phác vội dáng con rồng bạn tìm được, chỉ cần vài nét thân và đầu. Phác tay giúp mắt nhìn chậm lại, và về nhà bạn có thứ để kể cho người khác, kể cả cho con.

Hay nhầm khi xem rồng trong tranh dân gian

Tranh dân gian có rất nhiều rồng. Thật ra ít hơn người ta tưởng. Rồng phổ biến trên kiến trúc, đồ thờ, đồ cung đình hơn là trong tranh Tết. Thấy một bức tranh rồng to rực rỡ mang tên tranh dân gian, nên hỏi xem đó là bản cổ hay bản mới khắc.

Cá chép trong tranh chỉ là cá chép. Con cá chép râu dài, vây như lửa, uốn mình lên trời thường đang được vẽ như một con rồng sắp thành, mang ý vượt khó, đỗ đạt theo cách hiểu dân gian.

Rồng tranh dân gian giống hệt rồng trên mái đình. Gần dáng nhưng giản lược hơn. Nét khắc gỗ không làm được những chi tiết nhỏ như chạm gỗ, nên vảy, móng, râu được rút gọn thành nét đơn.

Tranh rồng mới in là tranh giả. Không hẳn. Nhiều nghệ nhân vẫn khắc ván mới, in bằng kỹ thuật cũ. Đó là tranh mới làm theo lối truyền thống, khác với tranh in máy giả nét in tay.

Đưa con tới xưởng tranh xem rồng in ra thế nào

Với trẻ từ sáu tuổi, xem tận mắt một lượt in là trải nghiệm đáng nhớ: người thợ quét màu lên ván, úp tờ giấy, xoa xoa, rồi lật lên là con rồng hiện ra. Nhiều xưởng tranh ở làng nghề có chỗ cho khách xem và thử in một tờ nhỏ. Trước khi đi, hỏi xem nơi đó có nhận khách vào giờ nào và có cho trẻ thử in không.

Ở xưởng, dặn con không chạm vào ván khắc đang phơi, không chạm vào khay màu, đứng sau người thợ chứ không chen trước mặt. Khi được thử in, để con tự xoa tờ giấy, tờ tranh có lệch có loang cũng là tranh của con.

Về nhà, treo tờ tranh con in ở chỗ con nhìn thấy. Hỏi con con rồng trên tờ tranh có mấy khúc, mây ở đâu, viên ngọc ở đâu. Con nhớ con rồng mình tự in lâu hơn mọi con rồng trên màn hình.

Câu hỏi thường gặp

Tranh Đông Hồ có tranh rồng không?

Rồng không phải đề tài chính trong những bức Đông Hồ quen thuộc như đàn lợn, đàn gà, đám cưới chuột. Rồng hiện ra nhiều hơn qua đề tài cá chép, qua mây, và trong những bản tranh mới khắc dịp năm Thìn những năm gần đây.

Vì sao tranh dân gian ít vẽ rồng?

Có ý kiến cho rằng rồng xưa gắn với vua và cung đình, trong khi tranh Tết là tranh của làng quê, vẽ những gì người nông dân thấy hằng ngày. Một con rồng nhiều khúc, nhiều vảy cũng khó khắc và khó in hơn một con vật nuôi.

Làm sao nhận ra con rồng trên một tấm ván khắc?

Tìm đầu rồng ở chỗ có nhiều nét nhỏ dày đặc, có mắt tròn, mào và râu, rồi lần theo thân uốn khúc có vảy bằng nét lặp. Nhớ rằng hình trên ván bị lật ngược trái phải so với tờ tranh in ra.

Tranh Hàng Trống và tranh Đông Hồ vẽ rồng khác nhau thế nào?

Đông Hồ in mỗi màu một ván nên mảng màu phẳng, nét đen in sau cùng. Hàng Trống chỉ in nét bằng ván, màu tô tay bằng bút nên thân rồng có chỗ đậm nhạt mềm hơn, hợp với tranh thờ nhiều chi tiết.

Trẻ em có nên thử in tranh dân gian không?

Nếu xưởng tranh cho phép, trẻ từ khoảng sáu tuổi thử in một tờ nhỏ dưới sự hướng dẫn là trải nghiệm rất tốt. Người lớn dặn con không chạm vào ván đang phơi và khay màu, và đừng chấm đẹp xấu tờ tranh con in.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138