Trên phần lớn chuông đồng lớn ở chùa Việt, quai chuông, tức cái móc trên đỉnh để treo, được đúc thành hình rồng: thường là hai con rồng quay lưng vào nhau, đầu chúc xuống hai phía, miệng ngậm vào nóc chuông, thân uốn cong lên thành vòng treo. Đứng dưới gác chuông và ngẩng lên, bạn sẽ thấy hai cái đầu rồng ấy trước tiên, rồi tới thân chuông chia ô, các núm gõ hình hoa sen và băng hoa văn ở vành miệng.
Bài này đi từ trên xuống dưới quả chuông: quai rồng và cái tên bồ lao trong lời truyền, thân chuông và những ô chia, núm gõ, vành miệng, rồi đến chiếc khánh treo cạnh chuông. Sau đó là chỗ nên đứng để nhìn, những điều hay nhầm, và cách giữ phép khi ghé gác chuông của một ngôi chùa đang có người tu hành, hương khói.
Quai chuông: hai con rồng làm một cái móc
Quai chuông phải chịu cả sức nặng của quả chuông, có quả nặng tới hàng trăm cân, nên nó được đúc liền với thân chuông, dày và chắc. Người thợ xưa biến phần chịu lực đó thành hình rồng. Kiểu hay gặp nhất là hai con rồng chung một thân cong, hai đầu ở hai đầu vòng, quay ra hai phía ngược nhau, miệng há bám vào nóc chuông như đang ngậm nó. Giữa lưng vòng quai đôi khi có một hạt châu hoặc một ngọn lửa nhỏ.
Nhìn kỹ đầu rồng trên quai, bạn thấy mắt lồi, mũi to, râu cong, bờm vuốt lên theo đường cong của quai. Vảy trên thân quai thường đúc thành những ô nhỏ hoặc vạch chéo; ở những chuông đã được nhiều thế hệ dùng tay lau và kéo dây, vảy chỗ đỉnh quai có khi mòn bóng hẳn. Chân rồng nếu có thì rất ngắn, bám vào nóc chuông hai bên đầu.
Có quả chuông chỉ có một đầu rồng, có quả có quai tròn trơn, nhất là chuông nhỏ hoặc chuông đúc sau này. Nhưng kiểu hai rồng quay lưng đã quen tới mức nhiều người gọi luôn là "quai rồng". Ở các chùa có cả chuông cũ lẫn chuông mới, đặt cạnh nhau là dịp tốt để so: chuông cũ thường có quai rồng nặng, nét đúc mềm, chuông mới nét sắc hơn, đầu rồng có khi được làm theo kiểu thời Lý hay thời Nguyễn tuỳ người đặt đúc.
Bồ lao: cái tên trong lời truyền
Khi hỏi các vị trong chùa hay đọc sách về chuông, bạn có thể nghe con rồng trên quai chuông được gọi là bồ lao. Tương truyền rồng sinh chín con, mỗi con một tính, và bồ lao là con thích kêu to, nên được đúc lên quai chuông để tiếng chuông vang xa. Chuyện chín con của rồng vốn đến từ truyện xưa Trung Hoa, tên và tính từng con không phải sách nào cũng kể giống nhau.
Người xem nên coi đây là một lời giải thích dân gian dễ nhớ, không phải định nghĩa mỹ thuật. Nhiều người làm nghề đúc và người đi chùa vẫn gọi đơn giản là quai rồng. Điều đáng để ý là cách người xưa đặt con vật biết kêu đúng vào chỗ treo của một vật phát ra tiếng, một kiểu ghép hình với việc rất thường gặp trong trang trí cổ.
Khi kể lại cho con, bạn kể gọn thế này: "Người ta kể rằng rồng có nhiều con, có một con rất thích kêu to, người ta cho nó ngồi trên quai chuông để mỗi lần gõ, tiếng chuông bay thật xa." Rồi hỏi con: "Nếu con đúc một cái chuông, con sẽ cho con vật nào ngồi trên đó?" Câu hỏi như vậy giữ lại hình ảnh mà không cần con thuộc tên gọi.
Từ trên xuống dưới quả chuông: mỗi phần có gì
Ngoài quai, quả chuông chùa còn nhiều phần có trang trí. Bảng dưới theo thứ tự mắt bạn đi từ nóc xuống miệng chuông, là cách bố trí hay gặp ở chuông cổ Bắc Bộ, từng quả có thể khác.
| Phần chuông | Thường thấy gì | Để ý điều gì |
|---|---|---|
| Quai | Hai rồng quay lưng, miệng ngậm nóc chuông | Đầu rồng, vảy mòn, hạt châu giữa quai |
| Nóc chuông | Mặt cong, có khi băng cánh sen hoặc hoa văn tròn quanh chân quai | Chỗ quai nối vào thân, đường đúc liền |
| Thân chuông | Chia ô bằng những đường gờ dọc và ngang, thường bốn ô lớn | Ô có thể là chữ khắc hoặc hoa văn; rồng ít khi nằm ở đây |
| Núm gõ | Thường hai núm tròn hình hoa sen, đối nhau ở phần dưới thân | Chỗ chày gỗ đánh vào, mặt núm có khi mòn lõm |
| Vành miệng | Băng sóng nước, cánh sen hoặc hoa dây, miệng chuông dày | Độ dày vành ảnh hưởng tới tiếng chuông |
Như vậy trên một quả chuông chùa, rồng gần như chỉ ở quai. Phần thân là chỗ để ghi chép và trang trí khác. Nhớ điều này để khỏi đi vòng quanh tìm rồng trên thân chuông rồi thất vọng.
Chiếc khánh treo cạnh chuông: rồng chầu trên mặt đồng
Khánh là gì. Khánh là một tấm đồng hoặc đá dày, thường hình lá, hình bán nguyệt hay hình mây, treo trên giá, gõ phát ra tiếng thanh. Nhiều chùa, đình treo khánh đồng cạnh chuông hoặc trong toà chính.
Rồng trên khánh. Mặt khánh hay chạm nổi hai con rồng chầu vào giữa, nơi có mặt trời, mặt nguyệt hoặc một hạt châu, xung quanh là mây. Đây là bố cục rồng chầu quen thuộc, giống trên bờ nóc đình nhưng thu nhỏ trên một tấm kim loại.
Chỗ gõ. Khánh có một vị trí gõ, thường ở giữa phía dưới, có khi là một núm tròn. Chỗ đó mòn bóng hơn phần còn lại, giúp bạn biết khánh còn được dùng.
Nhìn khánh thế nào. Khánh treo thấp hơn chuông, gần tầm mắt, nên là chỗ dễ xem rồng đồng nhất ở gác chuông. Đứng thẳng trước mặt khánh rồi bước chéo sang bên để ánh sáng đi xiên trên nét chạm.
Đứng ở đâu để thấy rõ quai rồng
Gác chuông ở nhiều chùa là một lầu nhỏ hai tầng mái, chuông treo trên xà gỗ tầng trên, có cầu thang hẹp. Ở chùa nhỏ, chuông treo ngay dưới mái hiên hoặc trên một giá gỗ giữa sân. Dù treo ở đâu, quai rồng luôn nằm cao nhất và sát xà, nên thường khuất trong bóng tối của mái. Đến vào buổi sáng, khi nắng còn xiên vào gác, là lúc dễ thấy nhất.
Nếu chuông treo ở tầng trên gác chuông và cửa gác không mở cho khách, bạn đứng ở sân, lùi ra khoảng mười bước, nhìn chéo lên qua khung cửa gác. Điện thoại có thể phóng to một chút để xem đầu rồng, nhưng đừng bật đèn rọi lên chuông. Nếu chuông treo thấp, đứng sát dưới và ngẩng thẳng lên, bạn sẽ thấy hai đầu rồng như đang nhìn xuống mình.
Muốn xem kỹ hơn, hỏi các vị trong chùa hoặc người trông coi có cho lên gác không. Nhiều nơi cho phép nếu bạn đi nhẹ, không chạm chuông, không đứng vào chỗ chày gỗ. Có nơi không cho, vì cầu thang dốc hoặc vì gác chỉ dành cho người thỉnh chuông. Câu trả lời nào cũng nên vui vẻ nhận.
Hay nhầm khi xem chuông chùa
Con vật trên quai là rồng thường, không có tên riêng. Có lời truyền gọi là bồ lao. Nhưng gọi là quai rồng cũng không sai, vì đó vẫn là hình rồng. Chỉ cần nói rõ bồ lao là tên trong chuyện kể.
Chuông nào có quai rồng cũng là chuông cổ. Chuông đúc mới vẫn thường làm quai rồng theo mẫu cũ. Muốn biết chuông đúc khi nào, hỏi nhà chùa; nhiều chuông có ghi chép trên thân về việc đúc.
Gõ thử chuông để nghe tiếng. Chuông chùa được thỉnh theo giờ và theo nghi thức của chùa, không phải để khách gõ thử. Muốn nghe tiếng chuông, đến vào giờ chùa thỉnh chuông, thường là sáng sớm hoặc chiều tối.
Chuông chùa có quả lắc bên trong như chuông ở nhiều nơi khác. Chuông lớn ở chùa Việt và nhiều nước Á Đông được đánh từ bên ngoài bằng chày gỗ vào núm gõ, không có quả lắc bên trong. Đó là lý do núm gõ mòn lõm.
Chữ trên thân chuông và chuyện đúc chuông
Bốn ô lớn trên thân chuông thường là chỗ khắc chữ Hán hoặc chữ Nôm, ghi việc đúc chuông: ai đứng ra quyên góp, dân làng nào góp công, đúc vào năm nào theo niên hiệu, có khi kèm một bài văn dài. Với người xem rồng, phần chữ này không cần đọc được, chỉ cần biết nó có ở đó, vì nó cho thấy quả chuông là việc chung của cả một cộng đồng chứ không phải đồ mua về.
Chính những dòng chữ đó là căn cứ quan trọng để người nghiên cứu xác định thời đúc. Khi bảo tàng hay sách vở nói một quả chuông có từ thời nào, họ thường dựa vào ghi chép trên thân. Vì vậy, nếu nhà chùa kể chuông có từ đời nào, bạn có thể hỏi thêm một câu nhẹ nhàng: thông tin ấy có ghi trên chuông không, hay là lời truyền của làng. Cả hai đều đáng nghe, nhưng là hai loại thông tin khác nhau.
Chuông đúc mới thì nhiều nơi vẫn giữ lệ khắc chữ ghi công đức, có khi khắc cả hình rồng nhỏ trong các ô. Nếu gặp một quả chuông có rồng ở thân, rất có thể đó là chuông đúc gần đây theo ý người đặt, vì như đã nói, chuông cổ Bắc Bộ thường để rồng ở quai.
Một buổi sáng ở gác chuông: nghe và nhìn cùng lúc
Nếu có dịp ngủ lại gần một ngôi chùa quê, hãy dậy sớm vào giờ chùa thỉnh chuông. Người thỉnh chuông đứng cạnh, kéo chày gỗ treo ngang rồi thả cho chày đập vào núm gõ, từng tiếng một, cách nhau đủ lâu để tiếng trước ngân hết. Bạn đứng ở sân, ngoài phạm vi chày đưa, nhìn lên quai rồng trong lúc nghe.
Có một chi tiết nhỏ mà ít ai để ý: khi chuông ngân, cả quả chuông rung rất khẽ trên quai, và nếu nắng sớm chiếu đúng vào, bạn thấy ánh sáng trên đầu rồng hơi chao đi. Đó là lúc hiểu vì sao người xưa đặt con vật trong lời truyền thích kêu to lên đúng chỗ ấy. Tiếng chuông, đầu rồng và ánh nắng gặp nhau ở một điểm.
Sau giờ thỉnh, nếu người thỉnh chuông còn rảnh, hỏi họ vài câu về chuông: chuông được treo ở đây bao lâu, mỗi ngày thỉnh mấy lần, quai rồng có bao giờ phải sửa. Những câu chuyện như vậy không có trong sách, và thường là phần nhớ lâu nhất của một chuyến đi xem rồng trên đồ đồng.
Câu hỏi thường gặp
Quai chuông chùa hình con gì?
Quai chuông đồng ở nhiều chùa Việt đúc thành hai con rồng quay lưng vào nhau, đầu chúc xuống hai phía và miệng ngậm vào nóc chuông, thân uốn cong lên làm vòng treo. Có chuông chỉ một đầu rồng hoặc quai trơn, nhất là chuông nhỏ.
Bồ lao là gì?
Bồ lao là tên gọi trong lời truyền cho con rồng trên quai chuông. Tương truyền rồng có chín con, bồ lao thích kêu to nên được đặt lên quai chuông cho tiếng vang xa. Đây là chuyện kể dân gian gốc từ truyện xưa Trung Hoa, không phải định nghĩa mỹ thuật.
Trên thân chuông chùa có rồng không?
Thường thì rồng nằm ở quai. Thân chuông được chia ô bằng các đường gờ dọc ngang, trong ô là chữ khắc hoặc hoa văn, phía dưới có hai núm gõ hình hoa sen và vành miệng là băng sóng nước hay cánh sen.
Đứng chỗ nào để nhìn rõ quai rồng trên chuông?
Nếu chuông treo thấp, đứng ngay dưới và ngẩng thẳng lên. Nếu chuông ở tầng trên gác chuông, lùi ra sân chừng mười bước, nhìn chéo qua khung cửa gác vào buổi sáng khi nắng xiên vào. Không bật đèn rọi lên chuông.
Khách tham quan có được gõ chuông chùa không?
Thường là không. Chuông được thỉnh theo giờ và nghi thức của chùa. Nếu muốn nghe tiếng chuông, bạn đến vào giờ chùa thỉnh chuông buổi sáng sớm hoặc chiều tối, và hỏi người trông coi trước khi lên gác chuông.
Khánh đồng treo cạnh chuông có hình rồng ở đâu?
Rồng trên khánh đồng thường chạm nổi ở mặt khánh, hai con chầu vào giữa nơi có mặt trời, mặt nguyệt hoặc hạt châu, xung quanh là mây. Khánh treo thấp nên đây là chỗ dễ xem rồng đồng gần nhất ở gác chuông.