SauRong.comSáu Rồng
Rồng trên gốm, đồ đồng, gỗ, đá và vải

Khuôn bánh gỗ chạm rồng: vì sao hình rồng in ngược và cách nhìn một chiếc khuôn

Khuôn bánh gỗ chạm rồng khắc lõm và ngược chiều, nên bánh in ra rồng nổi và quay mặt kia. Cách nhìn một chiếc khuôn, đọc hình rồng trên bánh nướng, bánh dẻo, bánh in.

Evening at a family kitchen table: hands of a woman in a lemon yellow blouse press mooncake dough into a carved wooden dragon mold, flour dusted wood, close-up from above

Khuôn bánh gỗ chạm rồng là một khối gỗ được khắc lõm hình con rồng, thường cuộn tròn trong mặt khuôn; khi ép bột vào rồi gõ ra, bánh mang hình rồng nổi. Vì khắc lõm nên trên khuôn, chỗ cao của con rồng lại là chỗ sâu nhất, và vì in như con dấu nên rồng trên bánh quay ngược chiều với rồng trên khuôn. Hiểu hai điều đó, bạn sẽ đọc được một chiếc khuôn cũ trong nhà trưng bày cũng như chiếc khuôn trên bàn bếp mùa Trung thu.

Bài này nói về hình rồng trên khuôn bánh: khuôn có những loại nào, cách nhìn một hình âm bản, rồng thường được bố cục ra sao trong mặt bánh tròn, vuông, vì sao hình rồng hay xuất hiện trên bánh Trung thu, những điều hay nhầm khi xem khuôn, và một buổi tối cả nhà in bánh cùng nhau để con thấy hình rồng hiện ra.

Những loại khuôn bánh có thể gặp hình rồng

Khuôn bánh trong bếp Việt khá đa dạng, mỗi loại cho một kiểu bánh. Hình rồng có thể xuất hiện trên những loại sau:

  • Khuôn bánh nướng, bánh dẻo: khuôn tròn hoặc vuông, sâu vừa, dùng mùa Trung thu; mặt khuôn khắc rồng, phượng, cá, hoa.
  • Khuôn bánh in: khuôn nhỏ, nông, ép bột nếp rang trộn đường thành những bánh nhỏ cứng; có khuôn hình rồng thu nhỏ.
  • Khuôn nhiều ô: một tấm gỗ dài khắc nhiều ô cạnh nhau, mỗi ô một hình, có khi có ô rồng.
  • Khuôn ép xôi: khuôn gỗ lớn hơn, dùng ép xôi thành hình khối, có khuôn tạo hình rồng hoặc rồng phượng.
  • Khuôn nhựa có lò xo: loại hiện đại, đẩy bánh ra bằng pít tông, mặt khuôn có thể thay, có mẫu rồng.

Khuôn gỗ thường làm từ gỗ cứng, thớ mịn để nét khắc không sứt khi gõ nhiều lần. Những chiếc khuôn được dùng qua nhiều mùa có màu sẫm, cạnh mòn tròn, lòng khuôn bóng vì dầu và bột, khác hẳn khuôn mới màu gỗ sáng, nét khắc sắc cạnh.

Đọc một hình âm bản: chỗ sâu nhất là chỗ cao nhất

Khi nhìn vào lòng một chiếc khuôn, mắt bạn quen nhìn hình nổi sẽ bị lừa: con rồng trông như chìm, mờ và khó hiểu. Đó là vì khuôn khắc lõm, tức âm bản. Chỗ nào trên bánh nổi cao nhất, như đầu rồng, khuỷu chân, sống lưng, thì trên khuôn lại là chỗ khoét sâu nhất. Chỗ nào trên bánh là nền phẳng thì trên khuôn là mặt gỗ cao.

Cách dễ nhất để đọc âm bản là đặt khuôn dưới ánh đèn xiên, từ một phía. Chỗ khoét sâu sẽ có bóng tối ở một mép và ánh sáng ở mép kia, dần dần mắt bạn đảo được: tưởng tượng mọi bóng tối là chỗ nhô lên. Một cách khác, chắc ăn hơn, là ấn một miếng đất nặn hay một nắm bột vào khuôn rồi lấy ra, hình rồng sẽ hiện nổi ngay trên tay.

Người thợ khắc khuôn phải nghĩ ngược suốt quá trình làm: khắc sâu ở chỗ muốn nổi, khắc nông ở chỗ muốn thấp, và khắc nét vảy, râu theo chiều ngược. Đó là tay nghề rất riêng. Khi cầm một chiếc khuôn, thử dò ngón tay trong lòng khuôn theo thân rồng, bạn sẽ cảm được độ sâu nông khác nhau mà mắt khó thấy.

Vì sao rồng trên bánh quay ngược chiều rồng trên khuôn

Khuôn bánh hoạt động như một con dấu: mặt khuôn úp vào bột, rồi bánh được gõ ra theo chiều ngược lại. Vì vậy, nếu trên khuôn đầu rồng ở bên trái, đuôi cuộn sang phải, thì trên bánh đầu rồng sẽ ở bên phải. Hình trên bánh là ảnh trong gương của hình khắc trong khuôn.

Chuyện này ít ai để ý với hình rồng, vì rồng quay trái hay quay phải đều đẹp. Nhưng nếu khuôn có chữ, người thợ phải khắc chữ ngược để bánh in ra chữ xuôi. Đặt chiếc khuôn và chiếc bánh vừa in cạnh nhau là một cách dạy con hiểu ảnh gương rất dễ: hỏi con con rồng trên bánh nhìn về bên nào, còn con rồng trong khuôn thì sao.

Với người xem khuôn cũ ở nhà trưng bày, điều này giúp bạn khỏi bối rối khi so khuôn với ảnh bánh in kèm. Nếu thấy hình trên khuôn và trên bánh ngược nhau, đó là đúng, không phải nhầm khuôn. Nếu cùng chiều, có thể ảnh bánh đã được lật, hoặc bánh không in từ chính chiếc khuôn đó.

Rồng trong mặt bánh tròn và vuông: bố cục hay gặp

Rồng cuộn tròn. Trên mặt bánh tròn, rồng thường cuộn một vòng theo mép, đầu ở giữa hoặc phía trên, nhìn vào một hạt châu. Thân rồng chiếm gần hết mặt bánh, mây điền vào khoảng trống.

Rồng uốn chữ S. Trên mặt bánh vuông, rồng hay uốn chéo từ góc này sang góc kia, đầu ở một góc trên, đuôi ở góc dưới đối diện, bốn góc còn lại là mây.

Rồng phượng đôi. Có khuôn khắc rồng một nửa, phượng một nửa, hai con quay vào nhau. Kiểu này hay dùng cho bánh làm quà dịp cưới hỏi hoặc chúc mừng.

Viền mặt bánh. Quanh hình rồng thường có một vòng viền: răng cưa, hạt tròn liền nhau, cánh hoa. Viền giúp bánh có mép gọn và làm khung cho con rồng.

Rồng giản lược. Khuôn nhỏ như khuôn bánh in thường chỉ có đầu rồng và vài khúc thân, vì mặt bánh quá bé. Nhìn kỹ mới thấy râu và vây.

Vì sao hình rồng hay xuất hiện trên bánh Trung thu

Bánh Trung thu ở Việt Nam mang nhiều hình: cá chép, hoa, rồng, phượng, con vật, có khi chữ. Rồng là một trong những hình quen, và có vài cách hiểu thường được nhắc tới. Một cách hiểu gắn rồng với mưa thuận, mùa màng, hợp với Tết Trung thu vốn rơi vào mùa trăng tròn sau vụ gặt ở nhiều vùng. Một cách hiểu khác đơn giản hơn: rồng là hình đẹp, sang, hợp với bánh làm quà biếu.

Bạn không cần chọn cách hiểu nào đúng. Điều đáng chú ý là hình rồng trên bánh đã đi từ đồ cung đình, đồ thờ xuống tận bàn bếp mỗi nhà, trở thành một hình trang trí quen thuộc đến mức ít ai còn hỏi vì sao. Đó cũng là cách hình rồng sống trong văn hoá Việt: không chỉ ở mái đình hay bảo tàng mà ở cả món bánh trong tay trẻ con đêm rằm.

Khi con hỏi vì sao bánh có hình rồng, bạn trả lời ngắn: "Người ta thích in hình rồng vì rồng là con vật đẹp trong chuyện xưa, ai được bánh hình rồng cũng vui." Rồi hỏi con muốn bánh của mình có hình gì. Câu trả lời của con có khi rất bất ngờ, và nếu con muốn hình khác, cứ để con chọn.

Khuôn bánh cũ ở nhà trưng bày và trong nhà ông bà

Ở một số bảo tàng, nhà trưng bày làng nghề hay nhà cổ mở cửa cho khách, khuôn bánh gỗ cũ được bày thành hàng, có khi treo trên tường như những tấm phù điêu nhỏ. Đứng trước những chiếc khuôn ấy, bạn thấy cả một bảng hình: rồng, phượng, cá, hoa sen, quả đào, con giáp. Rồng thường là hình được khắc công phu nhất, nét vảy dày, râu dài, vì đó là khuôn cho bánh dịp lớn.

Khuôn trưng bày thường đặt mặt khắc quay ra ngoài, nên bạn đang nhìn âm bản. Nếu nhà trưng bày có đặt kèm bánh mẫu hay ảnh bánh in, đặt mắt qua lại giữa hai thứ sẽ thấy rõ cách hình lõm thành hình nổi. Nếu không có, dùng mẹo nhìn bóng: ánh đèn chiếu từ trên xuống thì bóng nằm ở mép trên của chỗ khoét, đảo lại trong đầu là ra hình nổi.

Trong nhiều gia đình, ông bà vẫn giữ một hai chiếc khuôn gỗ cũ cất trong tủ bếp, chỉ mang ra mùa Trung thu hay dịp Tết. Đó là dịp tốt để hỏi ông bà khuôn có từ bao giờ, ai khắc, ngày xưa in bánh gì. Những câu chuyện quanh chiếc khuôn thường nhiều hơn hình trên khuôn, và là thứ đáng ghi lại cho con cháu.

Hay nhầm – vì sao – nhìn lại

Khuôn sẫm màu, cũ là khuôn cổ. Khuôn gỗ đổi màu nhanh vì dầu, bột, hơi ẩm; vài chục mùa đã đủ sẫm. Nhìn lại: nếu là khuôn ở nhà trưng bày, đọc chú thích; nếu là khuôn trong nhà, hỏi ông bà khuôn có từ bao giờ.

Con vật có vảy trên bánh là rồng. Bánh Trung thu hay có cá chép, cá chép cũng có vảy và vây. Nhìn lại: cá chép có thân ngắn, đuôi xoè, không có chân; rồng có bốn chân và thân dài uốn khúc.

Hình mờ là khuôn hỏng. Bánh in mờ thường do bột quá khô hoặc quá ướt, quên rắc bột chống dính, hoặc gõ không dứt khoát. Nhìn lại: thử lại vài lần trước khi kết luận nét khắc đã mòn.

Rồng trên khuôn và trên bánh phải cùng chiều. Khuôn là âm bản in như con dấu, nên hình trên bánh luôn ngược chiều hình trong khuôn.

Một buổi tối cả nhà in bánh hình rồng

Không cần làm bánh từ đầu; mua sẵn vỏ bánh dẻo hoặc dùng đất nặn sạch cũng đủ để con thấy hình rồng hiện ra từ khuôn. Bàn bếp lau sạch, chuẩn bị một chiếc khuôn, ít bột áo khô và một đĩa.

  1. Cho con cầm khuôn, nhìn vào lòng khuôn và đoán đây là con gì, đầu ở đâu.
  2. Rắc một lớp bột khô mỏng vào lòng khuôn, nghiêng cho bột phủ đều rồi gõ bỏ phần thừa.
  3. Vo bột hoặc đất nặn thành một viên vừa lòng khuôn, đặt vào, dùng lòng bàn tay ấn đều cho bột lấp đầy các góc.
  4. Người lớn cầm khuôn, gõ nhẹ mép khuôn xuống mặt bàn, hai ba lần, để bánh rơi ra đĩa.
  5. Đặt bánh cạnh khuôn, cùng con tìm đầu rồng trên bánh và trong khuôn, xem có quay ngược nhau không.
  6. Để con tự làm chiếc thứ hai, chiếc thứ ba; hình mờ hay méo cũng không sao, cứ để con làm lại.

Đừng chấm bánh nào đẹp, bánh nào xấu. Nếu con muốn, cho con dùng tăm vẽ thêm mây hoặc mắt rồng lên bánh vừa in. Xong buổi, rửa khuôn bằng bàn chải mềm, lau khô và để khuôn chỗ thoáng; khuôn gỗ ngâm nước lâu dễ nứt và mốc.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao hình rồng trên khuôn bánh trông chìm và khó nhìn?

Vì khuôn được khắc lõm, tức âm bản: chỗ nổi cao nhất trên bánh lại là chỗ khoét sâu nhất trong khuôn. Đặt khuôn dưới ánh đèn xiên, hoặc ấn một miếng đất nặn vào khuôn rồi lấy ra, bạn sẽ thấy hình rồng nổi rõ.

Rồng trên bánh có quay cùng chiều với rồng trong khuôn không?

Không. Khuôn in như con dấu nên hình trên bánh là ảnh gương của hình trong khuôn. Nếu đầu rồng trong khuôn ở bên trái thì trên bánh đầu rồng sẽ ở bên phải. Đây là điều đúng, không phải lỗi khuôn.

Vì sao bánh Trung thu hay in hình rồng?

Có nhiều cách hiểu: có cách gắn rồng với mưa thuận, mùa màng, hợp với Tết Trung thu sau vụ gặt; có cách đơn giản là rồng là hình đẹp, sang, hợp làm quà biếu. Bánh Trung thu còn nhiều hình khác như cá chép, phượng, hoa.

Làm sao phân biệt rồng và cá chép trên bánh?

Cá chép có thân ngắn, đuôi xoè, vây lưng, không có chân. Rồng có thân dài uốn khúc, bốn chân xoè móng, đầu có sừng và râu. Có bánh khắc cá chép đang hoá rồng, đầu đã mang râu, thân vẫn là cá.

Bánh in ra bị mờ hình rồng thì do đâu?

Thường do bột quá khô hoặc quá ướt, quên rắc bột khô chống dính vào lòng khuôn, hoặc gõ khuôn không dứt khoát. Thử điều chỉnh bột và gõ lại vài lần; nếu vẫn mờ ở cùng một chỗ, có thể nét khắc ở đó đã mòn.

Giữ khuôn bánh gỗ thế nào cho bền?

Sau khi dùng, rửa khuôn bằng bàn chải mềm, không ngâm nước lâu, lau khô và để nơi thoáng gió cho khô hẳn trước khi cất. Khuôn gỗ ngâm nước hoặc cất lúc còn ẩm dễ nứt, cong và lên mốc trong lòng khuôn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138