SauRong.comSáu Rồng
Rồng trên gốm, đồ đồng, gỗ, đá và vải

Xôi gấc hình rồng, rồng tỉa rau củ trên mâm cỗ: dáng rồng nào dễ làm, hợp dịp nào

Xôi gấc nặn hay ép khuôn hình rồng, rồng tỉa từ dưa, bí, cà rốt là cách đưa hình rồng lên mâm cỗ mừng thọ, cưới hỏi. Dáng nào dễ, đặt ở đâu và làm cùng con ra sao.

Morning light over a home kitchen table: a father in a steel blue shirt and a small child, seen from behind, press red gac sticky rice into a carved wooden dragon mold, wide shot

Rồng trên mâm cỗ Việt thường xuất hiện theo hai cách: xôi gấc đỏ được nặn hoặc ép khuôn thành hình rồng, và rồng tỉa từ rau củ quả như dưa hấu, bí, cà rốt, củ cải đặt làm điểm nhấn giữa mâm. Hai kiểu này hay gặp ở cỗ mừng thọ, cỗ cưới hỏi, tiệc khai trương, đôi khi cả mâm cỗ Tết. Dáng dễ làm nhất ở nhà là rồng uốn chữ S trên đĩa xôi, đầu ép khuôn hoặc nặn khối, thân xếp vảy bằng hạt.

Bài này đi qua hai kiểu rồng trên mâm cỗ, cách nhìn một con rồng xôi hay rồng tỉa cho ra nét, những dịp hay dùng và vì sao, dáng rồng nào vừa sức người làm ở nhà, chỗ đặt rồng trên mâm, và cách làm cùng con mà vẫn giữ an toàn, sạch sẽ. Bài không đi vào công thức nấu xôi hay kỹ thuật tỉa chuyên nghiệp, chỉ nói phần hình con rồng.

Xôi gấc hình rồng: con rồng màu đỏ trên đĩa

Xôi gấc có màu đỏ cam tươi nhờ thịt quả gấc trộn vào gạo nếp, nên từ lâu đã là món quen trong mâm cỗ các dịp vui. Khi muốn làm đẹp hơn, nhiều gia đình và nhà hàng nặn hoặc ép xôi gấc thành hình con rồng: đầu rồng làm thành khối, thân rồng uốn dài trên đĩa lớn, vảy và vây tạo bằng hạt sen, hạt điều, đậu xanh hay sợi dừa.

Đầu rồng là phần khó nhất. Có người dùng khuôn gỗ hoặc khuôn nhựa hình đầu rồng để ép, có người nặn tay rồi gắn thêm chi tiết: mắt bằng hạt đậu đen hoặc hạt tiêu, râu bằng sợi miến hay sợi cà rốt luộc, sừng bằng lát cà rốt cắt nhỏ. Thân rồng thì dễ hơn: nặn xôi thành một dải tròn dài, uốn trên đĩa, rồi xếp vảy theo hàng từ cổ xuống đuôi.

Đứng trước một đĩa xôi rồng ở tiệc, bạn có thể nhìn như nhìn một con rồng trên gốm: đầu ngoảnh về đâu, thân uốn mấy khúc, có ngọc hay mây không. Nhiều đĩa xôi rồng đặt kèm một quả cầu làm từ xôi hay từ quả cà chua bi ở trước miệng rồng, đó là ngọc, giống hình rồng vờn ngọc trên đồ thờ.

Rồng tỉa rau củ quả: điểm nhấn giữa mâm tiệc

Rồng tỉa là con rồng được cắt, khắc từ rau củ quả. Kiểu hay gặp nhất là khắc trên vỏ dưa hấu: lớp vỏ xanh được gọt chừa thành hình rồng, lớp cùi trắng làm nền, lớp ruột đỏ hiện ra ở mắt, miệng. Kiểu khác là khắc đầu rồng từ củ cải, bí đỏ, khoai môn rồi ghép với thân làm bằng dưa chuột, cà rốt thái lát xếp vảy.

Rồng tỉa cần tay nghề, thường do đầu bếp nhà hàng làm cho tiệc cưới, tiệc mừng. Ở nhà, ít ai tỉa cả con rồng, nhưng một đầu rồng nhỏ từ cà rốt hay một lát dưa hấu khắc nét đơn giản thì vẫn làm được nếu có kiên nhẫn và dao nhỏ sắc. Người xem ở tiệc thường đứng ngắm rồng tỉa trước khi mâm được dọn, và đó là lúc đẹp nhất, vì rau củ héo khá nhanh dưới đèn và quạt.

Khi ngắm một con rồng tỉa, chú ý chỗ người tỉa dùng màu tự nhiên của rau củ: xanh của vỏ dưa cho thân, trắng của cùi cho bụng, đỏ của ruột cho miệng và mắt, cam của cà rốt cho vây. Không có màu nào được thêm vào, mọi thứ là chọn và cắt đúng lớp.

Những dịp hay có rồng trên mâm cỗ

Rồng trên mâm cỗ không phải tục bắt buộc ở dịp nào. Bảng dưới là những dịp hay gặp và cách hiểu thường được nói tới, mỗi gia đình, mỗi vùng có thể khác.

DịpHay gặp kiểu nàoCách hiểu thường được nói tới
Mừng thọ ông bàXôi gấc hình rồng, có khi kèm đĩa xôi hình rùa hoặc quả đàoLời chúc sống lâu, con cháu sum vầy
Lễ cưới, ăn hỏiXôi gấc hoặc rau củ tỉa thành cặp rồng phượngRồng phượng là cặp đôi quen trong lời chúc vợ chồng
Khai trương, mừng nhà mớiRồng tỉa trên đĩa trái cây, xôi rồngMong việc làm ăn hanh thông, đông vui
Tết, nhất là năm ThìnXôi gấc nặn rồng, bánh hình rồngHình con giáp của năm, làm cho vui mâm cỗ
Trung thuBánh in hình rồng, mâm ngũ quả có con vật tỉaTrang trí cho trẻ con, mâm cỗ đêm trăng

Đây là lời chúc, sự trang trí, không phải điều kiện để may hay rủi. Có nhà rất chuộng làm rồng trên mâm, có nhà chưa từng làm, cả hai đều bình thường. Khi đi tiệc nhà người khác, cứ khen con rồng đẹp là đủ, không cần hỏi ý nghĩa sâu xa.

Dáng rồng nào dễ làm ở nhà

Rồng uốn chữ S trên đĩa dài. Dễ nhất cho người mới. Nặn thân xôi thành dải tròn to bằng cổ tay, uốn hai khúc trên đĩa bầu dục, đầu ở một đầu đĩa, đuôi thuôn nhọn ở đầu kia. Không cần chân, chỉ cần vảy.

Rồng cuộn tròn quanh ngọc. Hợp đĩa tròn. Thân rồng cuộn một vòng theo mép đĩa, đầu quay vào giữa nơi đặt một quả cà chua hay viên xôi tròn làm ngọc. Nhìn từ trên xuống rất gọn.

Đầu rồng ép khuôn, thân xếp lát. Nếu có khuôn đầu rồng, ép đầu bằng xôi, thân làm bằng lát dưa chuột hoặc cà rốt xếp chồng như vảy. Cách này nhanh và đều.

Rồng nằm phẳng trên mặt xôi. Trải xôi phẳng trên khay rồi dùng hạt đậu, sợi dừa, lát rau xếp thành hình rồng nằm trên mặt. Hợp với trẻ nhỏ vì không phải nặn khối.

Nên tránh lúc đầu. Rồng đứng, rồng có bốn chân rời, rồng nhiều khúc dựng cao. Xôi mềm dễ đổ, và dáng phức tạp làm người làm nản trước khi xong.

Đặt con rồng ở đâu trên mâm, nhìn từ đâu

Con rồng trên mâm cỗ thường được đặt ở giữa hoặc ở vị trí người ngồi chính nhìn thẳng vào, như ông bà trong tiệc mừng thọ hay cô dâu chú rể ở tiệc cưới. Đầu rồng quay về phía người đó hoặc quay về phía cửa, tuỳ cách bày của nhà. Không có quy tắc chung, nhưng nên để đầu rồng quay ra phía có người nhìn chứ không quay vào tường.

Nếu mâm có nhiều món, con rồng không nên che món khác hay chắn tầm nhìn giữa mọi người. Đĩa xôi rồng thấp, đặt giữa là ổn; rồng tỉa dựng cao thì nên đặt ở đầu bàn hoặc trên một bàn phụ cạnh mâm, để mọi người ngắm rồi mới dọn. Ánh sáng tốt nhất cho rồng xôi là ánh tự nhiên từ cửa sổ, ánh đèn vàng ấm làm màu gấc đỏ đẹp hơn ánh đèn trắng.

Khi chụp ảnh con rồng trên mâm, đứng chếch từ phía đầu rồng, hạ máy thấp ngang mặt đĩa để thấy đầu rồng nổi lên, thân rồng chạy ra sau. Chụp thẳng từ trên xuống cũng đẹp với rồng cuộn tròn. Chụp xong rồi mới cắt xôi, để cả nhà còn giữ được hình con rồng trọn vẹn.

Làm rồng xôi cùng con: phân việc và giữ an toàn

Nặn rồng xôi là việc trẻ rất thích vì được nghịch tay mà vẫn giúp được việc nhà. Phân việc theo tuổi để con làm được phần của mình:

  • Trẻ ba bốn tuổi: xếp hạt đậu làm vảy theo hàng bố mẹ vạch sẵn, gắn mắt rồng bằng hạt đậu đen.
  • Trẻ năm sáu tuổi: vo xôi thành viên nhỏ làm vây, làm ngọc, nặn đuôi thuôn nhọn.
  • Trẻ lớn hơn: tự uốn thân rồng trên đĩa theo hình mình thích, chọn màu vảy, đặt mây.
  • Người lớn làm phần dùng dao, phần nóng: cắt rau củ, khắc lát cà rốt, đảo xôi lúc còn nóng.
  • Rửa tay kỹ trước khi nặn, buộc tóc gọn, dùng găng tay ni lông nếu xôi còn ấm.
  • Không cho trẻ nhỏ cầm dao tỉa, kể cả dao nhỏ; cho con dùng khuôn nhựa, thìa, tăm cùn.

Con rồng con nặn có thể lệch, thân to thân nhỏ, mắt một bên cao một bên thấp. Đừng sửa lại cho đẹp hay so với rồng của anh chị. Khen con chỗ con đã nghĩ ra, như đặt ngọc trước miệng rồng hay xếp vảy hai màu, và đặt đĩa của con lên mâm cùng mọi người.

Hay nhầm khi gặp rồng trên mâm cỗ

Cỗ cưới phải có rồng phượng. Rồng phượng là lời chúc quen trong đám cưới, nhưng không phải nhà nào cũng làm. Mâm cỗ đủ món, đủ người là chính.

Rồng trên mâm năm Thìn là để cầu may. Nhiều nhà làm rồng trên mâm năm Thìn đơn giản vì đó là con giáp của năm, làm cho vui. Đừng gán thêm chuyện may rủi.

Rồng tỉa ăn được ngay. Rồng tỉa để trưng lâu dưới đèn, quạt, tay người chạm nhiều lần; nếu muốn ăn, hỏi chủ nhà và rửa lại. Nhiều nơi chỉ dùng để trang trí.

Xôi rồng càng to càng đẹp. Đĩa xôi quá lớn khó cắt, ăn không hết, lại chiếm chỗ trên mâm. Rồng vừa đĩa, vừa đủ người ăn thường đẹp hơn.

Rồng xôi phải đúng mẫu rồng thời nào đó. Rồng trên mâm cỗ là rồng dân gian, làm theo tay người nặn. Không ai đòi rồng xôi phải có sừng kiểu thời Trần hay mắt lồi kiểu thời Nguyễn; giống con rồng là đủ vui.

Rồng xôi, rồng tỉa và rồng trên đồ thờ: giống và khác

Đặt một con rồng xôi cạnh hình rồng trên đỉnh đồng hay trán bia, bạn sẽ thấy những nét được giữ lại và những nét bị bỏ đi. Được giữ lại là thân dài uốn khúc, đầu có râu, vảy xếp hàng, ngọc trước miệng. Bị bỏ đi thường là chân, móng, vây lưng răng cưa, những chi tiết khó làm bằng xôi mềm hay rau củ.

Điều đó cho thấy người làm mâm cỗ hiểu rất rõ đâu là nét cốt của con rồng trong mắt người Việt: một con vật thân dài, uốn lượn, đầu ngẩng, vờn ngọc. Chỉ cần ba bốn nét ấy là ai nhìn cũng gọi được tên. Rồng trên mâm cỗ vì vậy là một bài học nhỏ về cách giản lược, giống như người thợ vẽ gốm chỉ vài nét bút là ra con rồng.

Khi con đã quen nặn rồng xôi, lần sau đi đình chùa hay bảo tàng, hỏi con: "Con rồng này có gì mà rồng xôi nhà mình không có?" Con sẽ tự tìm ra chân, móng, sừng, mây. Từ mâm cỗ trong bếp tới hiện vật trong tủ kính, con có một sợi dây nối để nhìn và nhớ hình rồng.

Câu hỏi thường gặp

Xôi gấc hình rồng làm như thế nào cho dễ?

Cách dễ nhất là nặn xôi gấc thành một dải tròn dài, uốn hình chữ S trên đĩa bầu dục, đầu rồng ép bằng khuôn hoặc nặn khối, mắt bằng hạt đậu đen, vảy xếp bằng hạt sen, đậu xanh hay lát rau củ theo hàng từ cổ xuống đuôi.

Mâm cỗ mừng thọ có cần làm xôi hình rồng không?

Không bắt buộc. Xôi hình rồng là một cách trang trí và một lời chúc mà nhiều gia đình thích, nhưng mâm cỗ mừng thọ đủ đầy với các món quen cũng hoàn toàn trọn vẹn. Làm hay không tuỳ ý thích và thời gian của nhà.

Rồng tỉa trên mâm tiệc thường làm từ gì?

Hay gặp nhất là khắc trên vỏ dưa hấu, chừa lớp vỏ xanh thành hình rồng trên nền cùi trắng. Ngoài ra còn đầu rồng khắc từ củ cải, bí đỏ, khoai môn, thân ghép bằng lát dưa chuột, cà rốt xếp như vảy, dùng màu tự nhiên của rau củ.

Rồng phượng trên cỗ cưới có ý nghĩa gì?

Rồng và phượng là cặp đôi quen trong mỹ thuật và lời chúc Á Đông, thường được hiểu là chúc vợ chồng hoà hợp, sum vầy. Trên cỗ cưới, cặp rồng phượng có thể làm bằng xôi gấc, rau củ tỉa hoặc in trên bánh.

Trẻ nhỏ làm được phần nào khi nặn rồng xôi?

Trẻ ba bốn tuổi xếp hạt đậu làm vảy và gắn mắt rồng; trẻ năm sáu tuổi vo viên xôi làm vây, làm ngọc, nặn đuôi. Phần dùng dao, cắt rau củ và đảo xôi nóng để người lớn làm. Rửa tay kỹ trước khi nặn.

Nên đặt đầu rồng xôi quay về hướng nào trên mâm?

Không có quy tắc chung. Nhiều nhà đặt đầu rồng quay về phía người được mừng như ông bà hoặc cô dâu chú rể, hay quay ra phía cửa. Điều nên tránh là quay đầu rồng vào tường hay để con rồng che các món khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138