Rồng trong phim kỳ ảo phương Tây hay là kẻ ác giữ vàng hoặc thú để cưỡi vì chúng thừa hưởng truyện cổ châu Âu, nơi rồng là con quái vật có cánh, phun lửa, nằm trong hang canh kho báu, chờ người anh hùng tới diệt. Từ cuối thế kỷ trước, truyện và phim hiện đại đảo lại một phần: rồng được thuần hoá, thành bạn đồng hành, thành vật cưỡi. Cả hai hướng đều xa hình ảnh rồng làm mưa, rồng là vua của người Á Đông.
Bài đi qua gốc rồng trong truyện cổ châu Âu, con rồng nằm trên núi vàng trong truyện của Tolkien, kiểu rồng được thuần hoá trong các phim luyện rồng, rồi so với rồng Á Đông bằng một bảng. Cuối bài là những chỗ hay nhầm và vài câu nói chuyện với con. Bài đọc hình tượng, không tóm tắt phim.
Gốc rồng trong truyện cổ châu Âu: quái vật trong hang
Trong truyện cổ và anh hùng ca châu Âu, rồng thường là con quái vật lớn, thân như thằn lằn hay rắn khổng lồ, có cánh, có móng, phun lửa hoặc nọc độc, sống trong hang hoặc dưới đầm lầy. Nó canh giữ một kho báu, hay quấy phá một vùng đất, bắt người, đốt làng. Người anh hùng phải lên đường diệt nó.
Những hình mẫu quen thuộc: truyện chàng hiệp sĩ Thánh George diệt rồng cứu nàng công chúa, được vẽ lại vô số lần trên tranh châu Âu thời Trung cổ; anh hùng ca Beowulf của người Anh cổ, nơi người anh hùng về già phải đánh một con rồng canh kho báu; truyện Bắc Âu về chàng Sigurd giết rồng Fafnir, kẻ vốn là người hoá rồng vì lòng tham vàng. Những truyện này có nhiều bản kể, chi tiết khác nhau, nhưng chung một khuôn: rồng là thử thách cuối cùng của người anh hùng.
Có ý kiến cho rằng trong truyện kể châu Âu thời Trung cổ, rồng tượng trưng cho cái ác, sự hỗn loạn và lòng tham, nên diệt rồng là chiến thắng của trật tự. Đó là lý do khi người phương Tây làm phim kỳ ảo, rồng thường ở phía bên kia chiến tuyến.
Con rồng nằm trên núi vàng trong truyện của Tolkien
Hình mẫu rồng phương Tây có ảnh hưởng nhất thời hiện đại là con rồng trong truyện Người Hobbit của nhà văn Anh Tolkien. Nó nằm ngủ trên một núi vàng khổng lồ trong lòng một ngọn núi, nơi nó đã chiếm từ tay người lùn. Thân phủ vảy cứng như giáp, bụng nạm châu báu dính vào qua năm tháng nằm trên kho vàng, có cánh lớn, phun lửa, và đặc biệt là biết nói, thông minh, kiêu ngạo, đa nghi.
Con rồng này gom đủ những nét của rồng truyện cổ châu Âu mà Tolkien vốn nghiên cứu: giữ vàng như rồng Fafnir, ngủ trong hang như rồng của Beowulf. Nhưng ông cho nó một tính cách rõ nét, một giọng nói, khiến nó vừa đáng sợ vừa cuốn hút. Bản phim chuyển thể đầu thập niên trước dựng con rồng ấy bằng kỹ xảo, khiến hình ảnh rồng trên núi vàng càng in sâu vào trí nhớ khán giả.
Đọc hình tượng, điều quan trọng là mối gắn rồng với vàng. Ở phương Tây, rồng giữ của cho riêng mình, nằm lên nó, không dùng nó. Ở phương Đông, rồng cũng gắn với ngọc, với của quý, nhưng là ngọc của mưa, của ánh sáng, và rồng ban phát chứ không ôm giữ. Hai con rồng cùng có của, nhưng một con tham, một con cho.
Khi rồng thành thú cưỡi: các phim luyện rồng và rồng làm bạn
Từ cuối thế kỷ hai mươi, nhiều truyện và phim phương Tây bắt đầu kể ngược: thay vì diệt rồng, con người thuần hoá rồng, làm bạn với rồng, cưỡi rồng bay. Ví dụ quen với khán giả nhỏ tuổi Việt Nam là loạt phim hoạt hình Bí kíp luyện rồng: ở một hòn đảo của người Viking, ban đầu rồng là kẻ thù, rồi một cậu bé kết bạn với một con rồng đen bị thương, mở ra một cách sống chung.
Rồng ở đây có cánh, phun lửa đúng kiểu phương Tây, nhưng tính nết giống thú nuôi lớn: nghịch ngợm, trung thành, cần chăm sóc, có khi giống mèo, có khi giống chó. Mỗi loài rồng một hình dáng, một màu, một tài riêng, như một bộ sưu tập sinh vật.
Nhiều truyện kỳ ảo khác cũng có hiệp sĩ cưỡi rồng, rồng gắn bó với một người chủ. Hướng kể này gần với phương Đông hơn ở chỗ rồng không còn chỉ là kẻ ác. Nhưng nó vẫn khác: rồng phương Tây được thuần hoá để phục vụ con người, còn rồng phương Đông đứng trên con người, là vua, là thần làm mưa.
Rồng phương Tây trong phim và rồng Á Đông: đặt cạnh nhau
Bảng dưới so những nét chung nhất. Mỗi phim, mỗi truyện có cách riêng, nhưng xu hướng thì khá rõ. Không bên nào hơn bên nào, chỉ là hai cách tưởng tượng.
| Điểm nhìn | Rồng phương Tây trong phim kỳ ảo | Rồng Á Đông (Việt, Trung Hoa, Nhật, Hàn) |
|---|---|---|
| Thân | To, nặng như thằn lằn khổng lồ, bụng lớn | Dài, uốn khúc như rắn |
| Cánh | Có cánh dơi lớn | Không cánh, bay bằng mây hay phép |
| Hơi thở | Phun lửa | Nhả mây, làm mưa |
| Nơi ở | Hang núi, lâu đài đổ nát | Biển, sông, mây, long cung |
| Gắn với | Kho vàng, lòng tham | Ngọc, mưa, vương quyền, điềm lành |
| Vai trong truyện | Kẻ ác phải diệt hoặc thú cưỡi được thuần hoá | Vua, thần, tổ tiên, người giúp đỡ |
Chính vì khác xa như vậy nên chữ "dragon" và chữ "rồng" dịch qua lại luôn có chỗ hụt. Khi xem phim phương Tây có phụ đề "rồng", nên hiểu đó là con quái vật có cánh của truyện châu Âu, không phải con rồng trên mái đình.
Phim nay trộn hai kiểu rồng: nhận ra thế nào
Ngày nay, rồng trong phim thường là con lai. Phim châu Á làm cho khán giả toàn cầu có khi thêm cánh cho rồng phương Đông, thêm lửa cho rồng làm mưa. Phim phương Tây có khi cho rồng thân dài không cánh, gắn với nước, như mượn từ châu Á. Người xem dễ bối rối: con rồng này là rồng gì?
Mẹo nhỏ: nhìn ba thứ. Có cánh hay không: có cánh là nét phương Tây. Phun lửa hay gắn với nước: lửa là phương Tây, nước là phương Đông. Thân to hay thân dài: to là phương Tây, dài là phương Đông. Con rồng có cả ba nét một phía thì đọc theo phía đó; con rồng trộn nét thì đó là sáng tác mới, đừng cố xếp vào ô nào.
Trong phòng trưng bày, nhìn một bức rồng sơn mài đen vàng thân dài uốn trong mây đặt cạnh một mô hình rồng có cánh bằng gỗ, bạn thấy ngay hai thế giới. Đó là bài học so sánh trực quan nhất, hơn mọi lời giải thích.
Rồng phương Tây ngoài màn ảnh: trên tranh, tượng và huy hiệu
Trước khi lên phim, rồng phương Tây đã sống lâu trong mỹ thuật châu Âu. Cảnh hiệp sĩ cưỡi ngựa đâm giáo vào con rồng dưới chân là đề tài được vẽ, tạc rất nhiều trên tranh, trên tượng, trên đồ trang trí nhà thờ, lâu đài. Con rồng trong những hình ấy thường nhỏ hơn người hiệp sĩ, nằm dưới, quằn quại, để người xem thấy rõ ai thắng.
Rồng còn xuất hiện trên huy hiệu của các dòng họ, thành phố: đứng hai chân sau, giương cánh, há miệng. Ở đây rồng không còn là kẻ ác mà là biểu tượng sức mạnh, sự canh giữ. Rõ nhất là con rồng đỏ trên lá cờ của xứ Wales, được người dân ở đó coi là biểu tượng thân thuộc. Như vậy ngay ở châu Âu, rồng cũng không chỉ có một nghĩa.
Biết điều này giúp người xem phim hiểu vì sao các nhà làm phim phương Tây có sẵn một kho hình ảnh rồng rất phong phú: giáp vảy, cánh dơi, đuôi nhọn, móng vuốt, tư thế đứng hai chân. Họ chỉ cần lấy ra, dựng lại bằng kỹ xảo. Còn rồng Á Đông trên mái đình, trên áo vua là một kho hình ảnh khác hẳn, với thân dài, mây lửa, ngọc. Hai kho cùng tên gọi, khác hẳn nội dung.
Những chỗ hay nhầm về rồng phương Tây
Rồng phương Tây nào cũng ác. Trong truyện cổ phần lớn là vậy, nhưng phim hiện đại có rất nhiều rồng tốt, rồng làm bạn. Ở xứ Wales, con rồng đỏ còn là biểu tượng quen thuộc của vùng đất.
Rồng phương Tây chỉ có một kiểu. Có nhiều kiểu: rồng bốn chân hai cánh, loại hai chân hai cánh mà truyện kỳ ảo gọi là wyvern, rắn khổng lồ không cánh trong truyện Bắc Âu. Phim thường gộp lại cho dễ nhận.
Người châu Âu xưa sợ rồng như sợ thú dữ có thật. Rồng là sinh vật tưởng tượng trong truyện kể, tranh vẽ, huy hiệu. Nó tượng trưng cho thử thách, cái ác, không phải con vật người ta gặp ngoài đồng.
Rồng Á Đông không bao giờ dữ. Rồng Á Đông cũng có lúc gây lũ, làm sóng gió trong truyện, như truyện Na Tra hay Sự tích hồ Ba Bể. Nhưng vai chính của nó vẫn là làm mưa, che chở, không phải canh vàng.
Nói chuyện với con khi con mê rồng phương Tây
Nhiều trẻ Việt biết rồng phương Tây trước cả rồng Việt, vì phim, truyện tranh, đồ chơi. Không cần lo; đó là cửa để mở sang câu chuyện rộng hơn. Khi con xem xong một phim có rồng phun lửa, hỏi con: con rồng này sống ở đâu, nó có cánh không, nó làm gì với vàng? Rồi hỏi tiếp: con có biết con rồng trên mái đình làng mình làm gì không?
Kể ngắn cho con: người châu Âu xưa tưởng tượng rồng là con quái vật giữ vàng, nên trong phim của họ rồng hay bị anh hùng đánh. Người Việt xưa tưởng tượng rồng là con vật làm mưa cho lúa, nên rồng được vẽ trên mái đình, trên áo vua. Hai nơi, hai cách nghĩ, không ai đúng ai sai.
Với trẻ lớn, có thể rủ con vẽ hai con rồng cạnh nhau trên một tờ giấy, một con có cánh phun lửa, một con thân dài nhả mây, rồi viết cho mỗi con một câu giới thiệu. Bức vẽ ấy là cách con tự gom hai thế giới lại. Đừng chấm điểm, cứ để con kể.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rồng phương Tây có cánh còn rồng phương Đông thì không?
Rồng phương Tây trong truyện cổ châu Âu được hình dung như quái vật bay, nên có cánh dơi lớn. Rồng phương Đông được hình dung là linh vật cưỡi mây, bay bằng phép, gắn với nước và mưa, nên không cần cánh.
Con rồng trong truyện Người Hobbit giữ vàng để làm gì?
Trong truyện, con rồng chiếm kho vàng và nằm ngủ trên đó, không dùng vào việc gì. Hình ảnh ấy kế thừa truyện cổ Bắc Âu và Anh cổ, nơi rồng tượng trưng cho lòng tham, giữ của cho riêng mình.
Thánh George diệt rồng là truyện gì?
Đây là một truyện kể nổi tiếng ở châu Âu thời Trung cổ: chàng hiệp sĩ George đánh bại con rồng quấy phá một vùng đất, cứu một nàng công chúa. Cảnh hiệp sĩ cưỡi ngựa đâm rồng được vẽ, tạc rất nhiều trong mỹ thuật châu Âu.
Rồng trong Bí kíp luyện rồng là rồng phương Đông hay phương Tây?
Đó là rồng phương Tây: có cánh, phun lửa, thân như thằn lằn. Điểm mới của phim là rồng không còn là kẻ ác mà thành bạn và vật cưỡi của con người, một hướng kể phổ biến trong phim hiện đại.
Dịch dragon là rồng có đúng không?
Đó là cách dịch quen và dễ hiểu, nhưng hai sinh vật khác nhau khá xa về hình dáng và ý nghĩa. Khi đọc truyện, xem phim phương Tây, nên hiểu dragon là quái vật có cánh của truyện châu Âu, không phải rồng làm mưa của người Việt.
Trẻ mấy tuổi thì xem phim rồng phương Tây được?
Phim hoạt hình như loạt luyện rồng hợp với trẻ từ khoảng sáu bảy tuổi xem cùng người lớn. Phim chuyển thể truyện Tolkien có nhiều cảnh chiến trận, hợp hơn với trẻ từ tuổi trung học cơ sở, tuỳ độ chín của từng em.