Truyện cổ tích Việt có rồng nhưng rồng hiếm khi là nhân vật chính: quen nhất là vua Thuỷ Tề và con trai trong truyện Thạch Sanh, Long Quân cho Lê Lợi mượn gươm trong Sự tích Hồ Gươm, và giao long trong Sự tích hồ Ba Bể. Mỗi truyện cho rồng một vai khác nhau: người đền ơn, người cho mượn sức mạnh, kẻ thử lòng người. Điểm chung là rồng gắn với nước và đứng về phía người tốt.
Bài đi lần lượt qua từng truyện, nói rõ rồng xuất hiện ở đoạn nào và hình ảnh ấy nói gì, rồi chỉ ra những chỗ hay nhầm (rùa vàng không phải rồng, Long Quân trong Hồ Gươm là ai). Cuối bài là cách kể ngắn từng hình ảnh rồng cho con, và cách nhận ra những hình ảnh ấy khi xem rối nước hay xem tranh minh hoạ. Truyền thuyết nguồn gốc con Rồng cháu Tiên thuộc một mạch riêng, chỉ được nhắc tới để phân biệt.
Thạch Sanh và vua Thuỷ Tề: rồng là người biết đền ơn
Trong truyện Thạch Sanh, phần có rồng đến sau khi chàng bắn đại bàng, xuống hang cứu công chúa rồi bị Lý Thông lấp cửa hang. Ở dưới hang, Thạch Sanh gặp một người bị nhốt trong cũi, đó là con trai vua Thuỷ Tề bị đại bàng bắt về. Chàng phá cũi cứu ra, được thái tử đưa xuống thuỷ cung. Vua Thuỷ Tề muốn đền ơn bằng vàng bạc, Thạch Sanh không lấy, chỉ xin một cây đàn. Cây đàn ấy về sau giúp chàng giải oan.
Truyện không nói thẳng vua Thuỷ Tề là rồng. Nhưng thuỷ cung, vua dưới nước, thái tử dưới nước là bộ hình ảnh mà người nghe Việt xưa đã quen gắn với long cung. Vì thế nhiều tranh minh hoạ, nhiều cảnh rối nước dựng thuỷ cung có rồng chầu hai bên, và có bản vẽ thái tử mang dáng một con rắn nước hay rồng nhỏ khi bị nhốt. Mỗi người vẽ một kiểu; truyện để trống chỗ ấy.
Đọc hình tượng, vai của rồng ở đây rất khác Long Vương trong truyện Trung Hoa. Vua dưới nước không mất của, không đi kiện, mà là người có ơn tất trả. Cây đàn là món quà quý hơn vàng: nó không làm Thạch Sanh giàu lên, nó giúp sự thật được nói ra. Người Việt xưa gửi vào thế giới dưới nước một niềm tin giản dị: ở đâu cũng có lẽ phải.
Sự tích Hồ Gươm: Long Quân cho mượn gươm, rùa vàng lên đòi
Sự tích Hồ Gươm kể rằng trong những năm khởi nghĩa chống quân Minh, Long Quân cho nghĩa quân Lam Sơn mượn gươm thần. Lưỡi gươm và chuôi gươm đến tay Lê Lợi qua hai lần khác nhau, ghép lại vừa khít. Đánh thắng rồi, một lần nhà vua đi thuyền trên hồ, rùa vàng nổi lên đòi gươm, nhà vua trao lại, rùa ngậm gươm lặn xuống. Hồ từ đó mang tên Hồ Gươm, Hồ Hoàn Kiếm.
Chỗ hay nhầm: nhiều người nhớ rùa vàng là chủ của gươm. Thật ra theo truyện, người cho mượn là Long Quân; rùa vàng là sứ giả được sai lên lấy lại. Long Quân trong truyện này thường được hiểu là Lạc Long Quân, vị tổ có gốc rồng của người Việt. Như vậy rồng đứng phía sau câu chuyện, không hiện hình, nhưng là nguồn của sức mạnh. Hình ảnh ấy rất Việt: tổ tiên cho con cháu mượn sức lúc có giặc, xong việc thì lấy lại.
Đây là truyền thuyết, không phải sử. Sử ghi cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và việc Lê Lợi lên ngôi; còn chuyện gươm thần, rùa vàng là phần dân gian kể thêm để giải thích tên hồ và nói lên lòng biết ơn. Khi kể cho con, nói rõ "người xưa kể rằng" là đủ để con phân biệt, không cần giảng dài.
Sự tích hồ Ba Bể: giao long thử lòng người
Sự tích hồ Ba Bể quen với nhiều thế hệ học trò. Bản kể phổ biến trong sách thiếu nhi như sau: làng mở hội, có một bà cụ ăn xin hình dạng gớm ghiếc tới xin ăn, ai cũng xua đuổi, chỉ có hai mẹ con nghèo cho ăn, cho ngủ nhờ. Đêm ấy, chỗ bà cụ nằm hiện ra một con giao long lớn. Sáng ra bà cụ dặn dò, cho hai mẹ con vật để cứu người khi nước dâng. Đêm sau, làng chìm thành hồ, chỉ còn nhà hai mẹ con.
Giao long là gì? Trong cách gọi dân gian, giao long là loài thuồng luồng, rắn nước lớn, có khi được hiểu là rồng còn ở dưới nước, chưa bay lên. Tranh minh hoạ thường vẽ thân dài như rắn, vảy to, đầu có râu, quấn tròn trong góc nhà tối. Ở truyện này, giao long là hình dạng thật của vị thần, còn bà cụ là lớp áo bên ngoài để thử xem ai có lòng tốt.
Hình ảnh rồng ở hồ Ba Bể vì thế vừa đáng sợ vừa công bằng. Nó không làm hại người tốt, chỉ trừng phạt người độc ác. Các bản kể khác nhau ở chi tiết, có bản nói bà cụ là hoá thân của một vị khác chứ không phải giao long. Khi kể, bạn nói "theo truyện mẹ được nghe" là đủ.
Hay nhầm khi kể rồng trong truyện cổ tích Việt
Rùa vàng Hồ Gươm là rồng. Không phải. Rùa là sứ giả, người cho mượn gươm là Long Quân. Rùa cũng thuộc tứ linh, đứng cạnh rồng trong mỹ thuật, nên dễ lẫn.
Truyện nào có rồng cũng là truyện về con Rồng cháu Tiên. Truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ là truyện nguồn gốc dân tộc. Các truyện Thạch Sanh, Hồ Ba Bể là truyện cổ tích về thiện ác, rồng chỉ là một nhân vật phụ. Hai loại truyện kể với hai mục đích khác.
Thuồng luồng, giao long, rồng là một. Trong lời kể dân gian ba chữ này hay lẫn vào nhau. Thông thường thuồng luồng là loài dưới nước hay hại người, giao long gần với rồng ở nước, còn rồng là loài bay lên trời làm mưa. Ranh giới không cứng, mỗi vùng hiểu một kiểu.
Vua Thuỷ Tề là nhân vật chỉ có trong truyện Thạch Sanh. Hình ảnh vua dưới nước có mặt ở nhiều chuyện kể vùng sông nước, nhưng Thạch Sanh là truyện in trong sách thiếu nhi phổ biến nhất nên người ta nhớ gắn vào đó.
Rồng trong cổ tích Việt lúc nào cũng hiền. Phần lớn rồng đứng về phía người tốt, nhưng giao long hồ Ba Bể vẫn nhấn chìm cả một làng. Rồng Việt hiền với người ngay, không hiền với kẻ ác.
Rồng của truyện cổ trên sân khấu rối nước
Rối nước là nơi dễ gặp lại các hình ảnh trên. Nhiều chương trình có tiết mục múa rồng, cảnh thuỷ cung, cảnh rùa vàng nổi lên trả gươm. Rồng rối bằng gỗ sung nhẹ, sơn son thếp vàng, phần thân nối khớp để uốn được, đầu có miệng phun nước. Khi rồng lặn xuống, người điều khiển sau mành tre giữ sào dưới mặt nước, người xem chỉ thấy mặt ao gợn sóng rồi con rồng trồi lên chỗ khác.
Đứng xem với con, bạn chỉ cho con mấy chỗ: rồng có mấy khúc thân, đầu rồng ngẩng lên lúc nào, nước phun ra từ đâu. Cảnh rùa trả gươm thì hỏi con ai đang ngồi trên thuyền, con rùa đem gươm đi đâu. Con nhớ truyện qua hình ảnh nhanh hơn qua lời.
Một điều nên biết trước: sân khấu rối nước tối, nước bắn, nhạc trống to. Trẻ nhỏ có thể giật mình lúc rồng phun nước hay lúc pháo nổ. Ngồi ở hàng giữa thay vì hàng đầu nếu con nhạy cảm, dặn con rằng con rồng gỗ chỉ phun nước, không làm ai đau. Sau buổi xem, hỏi con thích con rồng hay con rùa hơn, vì sao; con trả lời gì cũng được.
Nhìn rồng trong tranh minh hoạ sách truyện cổ
Sách truyện cổ tích cho thiếu nhi mỗi nhà xuất bản vẽ một kiểu, nên con rồng trong sách nhà bạn có thể rất khác con rồng trong sách ở lớp. Khi lật tới trang có rồng, thử cùng con nhìn ba chỗ. Một là thân: rồng vẽ theo dáng Việt thường thân tròn, uốn nhiều khúc như rắn, không có cánh; nếu thấy rồng có cánh dơi, bụng to, đứng hai chân sau thì họa sĩ đang mượn dáng rồng phương Tây. Hai là đầu: rồng Việt trong tranh dân gian hay có mào như ngọn lửa, râu dài, miệng há ngậm ngọc hoặc nhả mây. Ba là chỗ đứng: rồng trong truyện Việt gần như luôn đi với nước, mây, sóng.
Không có cách vẽ nào là sai, sách thiếu nhi được quyền sáng tạo. Nhưng nhìn kỹ giúp con hiểu rằng con rồng có quê hương: rồng của truyện Việt bơi dưới nước, rồng của truyện châu Âu nằm trong hang. Trẻ bảy tám tuổi thích được làm người tìm ra điều ấy hơn là được nghe kể sẵn.
Nếu sách nhà bạn có tranh thuỷ cung trong truyện Thạch Sanh, để ý xem họa sĩ vẽ vua Thuỷ Tề thành người hay thành rồng, cung điện có cột rồng cuốn không. Mỗi lựa chọn ấy là một cách hiểu truyện, và con hoàn toàn có thể vẽ lại theo cách hiểu của mình.
Kể ngắn rồng trong ba truyện cho con nghe trước giờ ngủ
Không cần kể trọn ba truyện trong một tối. Mỗi tối một hình ảnh, kể chừng năm phút, dừng ở chỗ có rồng và hỏi con một câu. Dưới đây là thứ tự nhiều nhà thấy dễ theo.
- Tối đầu: kể Thạch Sanh tới đoạn dưới hang gặp người bị nhốt. Hỏi con: "Nếu con là Thạch Sanh, con có cứu người lạ không?" Kể tiếp đoạn xuống thuỷ cung, vua Thuỷ Tề muốn cho vàng, Thạch Sanh chỉ xin cây đàn.
- Tối thứ hai: kể Hồ Gươm, nhấn vào hai lần nhặt được lưỡi gươm và chuôi gươm. Hỏi con: "Ai cho mượn gươm nhỉ?" Rồi kể cảnh rùa nổi lên, để con tự nhận ra rùa chỉ là người đi lấy.
- Tối thứ ba: kể hồ Ba Bể với giọng nhẹ, bỏ bớt cảnh làng chìm nếu con còn nhỏ. Dừng ở đoạn con giao long hiện ra trong đêm, hỏi con có sợ không, vì sao bà cụ lại đến xin ăn.
- Tối thứ tư: để con kể lại một truyện con thích nhất bằng lời của con, hoặc vẽ con rồng trong truyện ấy. Không sửa lời con, không chấm đúng sai.
Ba truyện có chung một ý: rồng đứng về phía người tốt bụng, thật thà. Con nhỏ không cần nghe câu đúc kết ấy; con sẽ tự thấy khi nghe đủ ba truyện.
Câu hỏi thường gặp
Vua Thuỷ Tề là ai trong truyện cổ tích Việt?
Vua Thuỷ Tề là vị vua cai quản thế giới dưới nước trong truyện cổ tích Việt, quen nhất qua truyện Thạch Sanh. Thạch Sanh cứu con trai vua Thuỷ Tề và được tặng cây đàn. Hình ảnh này gần với Long Vương trong truyện Trung Hoa.
Trong Sự tích Hồ Gươm, ai cho Lê Lợi mượn gươm?
Theo truyện, Long Quân cho nghĩa quân mượn gươm thần, thường được hiểu là Lạc Long Quân. Rùa vàng chỉ là sứ giả nổi lên đòi lại gươm sau khi đánh thắng giặc. Đây là truyền thuyết giải thích tên hồ, không phải chuyện chép trong sử.
Giao long trong Sự tích hồ Ba Bể là con gì?
Giao long là loài vật dưới nước thân dài như rắn lớn, nhiều người hiểu gần với rồng ở nước. Trong bản kể phổ biến, bà cụ ăn xin thật ra là giao long hoá thân để thử lòng người. Một số bản kể khác chi tiết này.
Thuồng luồng và rồng khác nhau thế nào?
Trong lời kể dân gian, thuồng luồng thường là loài sống dưới sông, vực, hay hại người, còn rồng là loài cao quý bay lên mây làm mưa. Ranh giới không cứng, mỗi vùng hiểu một khác, nên hai chữ hay bị dùng lẫn.
Có truyện cổ tích Việt nào mà rồng là nhân vật chính không?
Ít. Phần lớn rồng trong cổ tích Việt là nhân vật phụ hoặc đứng phía sau câu chuyện. Truyện mà rồng gắn chặt nhất là các truyền thuyết nguồn gốc như Lạc Long Quân và Âu Cơ, nhưng đó thuộc loại truyền thuyết, khác truyện cổ tích về thiện ác.
Kể truyện hồ Ba Bể cho trẻ nhỏ có đáng sợ không?
Đoạn làng chìm thành hồ có thể làm trẻ dưới năm tuổi sợ. Bạn có thể kể nhẹ đi, dừng ở chỗ hai mẹ con được giúp, và nhấn vào lòng tốt của họ. Khi con lớn hơn hãy kể đầy đủ và trò chuyện vì sao truyện có kết như vậy.