Tranh cá chép trông trăng, tên Hán Việt là Lý ngư vọng nguyệt, vẽ một con cá chép lớn uốn mình ngước nhìn vầng trăng, quanh là rong và cá nhỏ; con cá được vẽ với râu dài, vây đuôi xoè như lửa, thân cong như đang sắp hoá rồng. Bức tranh gắn với Tết Trung thu và với ý mong con trẻ học hành tiến tới. Nhiều tài liệu xếp bản nổi tiếng nhất vào dòng tranh Hàng Trống, nhưng đề tài cá chép có mặt ở nhiều dòng tranh dân gian.
Bài đi qua bố cục bức tranh, những nét rồng ẩn trên thân cá, câu chuyện cá vượt Vũ Môn đứng sau, cách tranh được in và tô màu, rồi cách treo, cách kể bức tranh cho con nghe dịp Trung thu. Bài đọc hình, không bàn chuyện mua bán hay giá.
Bố cục bức tranh: con cá, vầng trăng và đàn cá nhỏ
Nhìn tổng thể, bức tranh có một con cá chép lớn chiếm gần trọn mặt giấy. Thân cá uốn cong thành gần như một vòng cung, đầu ngẩng lên phía một vầng tròn: đó là trăng, có cách hiểu là trăng trên trời, có cách hiểu là bóng trăng dưới nước. Quanh con cá lớn là những cây rong mềm uốn theo dòng nước và một đàn cá nhỏ bơi theo.
Bố cục này rất khéo. Thân cá cong tạo một chuyển động xoay tròn, mắt người xem chạy theo đường cong từ đuôi lên đầu rồi tới vầng trăng. Đàn cá nhỏ làm cho con cá lớn càng lớn, như một người đi đầu. Rong rêu, sóng nước đặt ở góc làm nền, không giành chỗ.
Tranh thường được treo dịp Trung thu, khi trẻ em rước đèn phá cỗ. Theo cách hiểu dân gian, con cá lớn là người đỗ đạt, đàn cá nhỏ là con trẻ đang học, vầng trăng là điều mong tới. Đó là lời chúc nhẹ nhàng, không ép buộc: tranh treo trong nhà để trẻ nhìn và thích, không phải để nhắc bài vở. Có nhà giữ một bức qua nhiều năm, mỗi mùa trăng lại lấy ra treo, như một món đồ của Tết Trung thu.
Những nét rồng ẩn trên thân con cá
Điều thú vị nhất của bức tranh là con cá chép không được vẽ như cá chép ngoài ao. Người vẽ cho nó những nét của rồng, như thể con cá đang ở ngưỡng cửa hoá rồng. Đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy rõ.
| Bộ phận | Cá chép ngoài đời | Cá chép trong tranh | Nét rồng tương ứng |
|---|---|---|---|
| Râu | Hai đôi râu ngắn ở mép | Râu kéo dài, uốn cong vút | Râu rồng dài bay theo gió |
| Vây lưng | Vây liền, khép | Vây dựng như hàng răng cưa | Vây lưng rồng chạy dọc thân |
| Vây đuôi | Xoè vừa phải | Xoè rộng, nhiều nhánh như ngọn lửa | Đuôi rồng toả lửa, toả mây |
| Vảy | Vảy tròn đều | Vảy viền đậm từng chiếc, nổi rõ | Vảy rồng xếp lớp |
| Dáng thân | Thẳng khi bơi | Uốn cong gần thành vòng | Thân rồng uốn khúc |
| Mắt | Mắt tròn nhỏ | Mắt to, có khi viền kỹ | Mắt rồng lồi, sáng |
Không phải bản nào cũng đủ những nét trên; mỗi bản khắc, mỗi người tô có khác. Nhưng khi đứng trước tranh, cứ đối chiếu theo bảng này là thấy con cá đang "mượn" dáng rồng.
Câu chuyện phía sau: cá vượt Vũ Môn
Đề tài cá chép hoá rồng dựa trên một câu chuyện xưa quen với người Việt: tương truyền có một nơi gọi là Vũ Môn, nước chảy xiết, sóng vỗ thành tầng. Mỗi năm cá chép bơi về, con nào vượt được thì hoá thành rồng bay lên trời. Truyện có gốc từ sách vở Trung Hoa, người Việt nhận lấy, dùng nó để nói về thi cử: học trò đỗ đạt được gọi là "vượt Vũ Môn".
Tranh cá chép trông trăng không vẽ cảnh vượt thác, mà vẽ một khoảnh khắc yên hơn: con cá ngước nhìn trăng, như đang ước mong, đang chuẩn bị. Đó là chỗ tinh tế. Bức tranh không nói con cá đã thành rồng, chỉ cho thấy nó đã mang dáng rồng. Người xem tự hiểu con đường còn ở phía trước. Cũng vì thế mà bức tranh hợp treo cho trẻ: nó không hứa con sẽ thành rồng, chỉ cho con thấy một con cá đang ngước lên, đang muốn bơi xa hơn. Lời chúc như vậy nhẹ, không thành gánh nặng cho đứa trẻ đứng trước tranh.
Nếu muốn kể đầy đủ truyện cá vượt Vũ Môn, có thể kể riêng như một truyền thuyết. Khi đứng trước tranh, chỉ cần nói một câu: người xưa tin rằng cá chép giỏi thì hoá rồng, nên họ vẽ cá chép có râu, có vây như rồng. Trẻ hiểu ngay.
Cách bức tranh được in và tô màu
Theo cách làm của dòng Hàng Trống, người thợ khắc một ván nét đen, in ra tờ giấy chỉ có đường viền con cá, rong, sóng, trăng. Sau đó tô màu bằng bút lông, vờn từ đậm sang nhạt. Thân cá có thể vờn hồng, cam, vàng; vây đuôi đỏ đậm dần ra mép; rong xanh; trăng để trắng hay vàng nhạt. Mỗi tờ tô tay nên không tờ nào giống hệt tờ nào.
Ở những dòng tranh in nhiều ván màu, con cá được in từng lớp: lớp màu thân, lớp màu vây, cuối cùng là lớp nét đen. Màu lấy từ cây cỏ, khoáng vật nên trầm và ấm. Trên giấy điệp, màu vàng, đỏ óng nhẹ khi nghiêng tờ tranh.
Nếu được vào xưởng, bạn để ý ván khắc con cá: những vảy là những cung nhỏ đục rất đều tay, vây đuôi là những nét dài xoè ra như những tia. Người thợ giỏi khắc vây đuôi sao cho in ra thấy đuôi đang quẫy. Đó là chỗ khó nhất của tấm ván, và cũng là chỗ con cá trông giống rồng nhất.
Đọc màu trên tranh như đọc một lời chúc
Màu trên tranh cá chép trông trăng không chọn ngẫu nhiên. Thân cá thường vờn đỏ, cam hoặc hồng: những màu ấm, tươi, gắn với dịp vui. Vây đuôi đỏ đậm dần ra mép, làm cái đuôi như đang cháy, đúng ý con cá sắp vượt lên. Rong rêu xanh lục mềm, cá nhỏ có khi để màu nhạt hơn cá lớn để mắt người xem dồn về con cá chính.
Vầng trăng là chỗ để trống nhiều nhất. Trên giấy điệp, khoảng trống ấy óng lên như ánh trăng thật khi nghiêng tờ tranh dưới đèn. Người tô tranh giỏi biết chừa trăng sạch, không để màu loang vào, vì đó là chỗ mắt con cá hướng tới.
Nếu đặt hai tờ tranh cùng ván in nhưng khác người tô cạnh nhau, bạn sẽ thấy mỗi tờ một tính cách: tờ này cá đỏ rực, tờ kia cá hồng nhạt, tờ nọ rong xanh đậm. Đó là điểm hay của tranh tô tay. Không có tờ đúng tờ sai, chỉ có tờ hợp với nhà mình hơn. Chọn tranh treo cho con, hỏi con thích con cá màu nào; con chọn thì con sẽ nhìn tranh nhiều hơn.
Con cá chép sắp hoá rồng trên gốm, gỗ và đá
Hình cá chép mang nét rồng không chỉ có trên giấy. Đi đình chùa, bạn có thể gặp cá chép chạm trên cốn, trên bẩy, có khi cá đang quẫy giữa sóng, đầu đã thành đầu rồng mà thân vẫn là thân cá. Trên đồ gốm hoa lam, cá chép bơi giữa rong rêu là đề tài quen. Trên bình phong, cá hoá rồng đắp vữa khảm sành có ở nhiều nơi.
Đặt các hình ấy cạnh tranh cá chép trông trăng, bạn thấy một mạch chung: người Việt thích vẽ con vật ở khoảnh khắc đang chuyển hoá, không phải khi đã thành. Con cá chưa hẳn là rồng, con rồng còn mang dáng cá. Hình ảnh ấy nói về con đường, về sự cố gắng, hợp với những nơi người ta mong con cháu học hành.
Khi đi tham quan với con, đây là một việc nhỏ đáng làm: tìm cá chép hoá rồng ở mọi chất liệu. Con tìm được cái nào, chụp lại hoặc phác lại. Sau vài chuyến, con có một bộ sưu tập con cá đang thành rồng, và tự nhiên hiểu bức tranh trên tường nhà mình có họ hàng ở khắp nơi.
Hay nhầm khi xem tranh cá chép
Tranh cá chép nào cũng là cá chép trông trăng. Có nhiều bức cá chép khác: cá chép đơn, đàn cá chép, cá chép với hoa sen. Cá chép trông trăng nhận ra nhờ vầng trăng tròn và tư thế ngước nhìn.
Con cá trong tranh đã hoá rồng. Chưa. Con cá mang nét rồng nhưng vẫn là cá: có vảy cá, có vây, ở dưới nước. Tranh cá đã hoá rồng thường vẽ nửa thân cá nửa thân rồng, hoặc rồng bay trên sóng.
Tranh cá chép là tranh treo cầu tài lộc. Theo cách hiểu dân gian, tranh cá chép trông trăng gắn nhiều hơn với học hành và Trung thu. Ý nghĩa của tranh nên kể ở mức văn hoá, không gắn với hứa hẹn may mắn.
Đây là tranh của riêng một làng. Bản nổi tiếng thường được xếp vào dòng Hàng Trống, nhưng đề tài cá chép có ở nhiều dòng tranh và nhiều chất liệu khác như gốm, chạm gỗ, thêu.
Treo tranh và kể cho con nghe dịp Trung thu
Trước Trung thu một tuần, treo bức tranh ở phòng khách ngang tầm mắt trẻ, gần chỗ bày mâm cỗ. Tranh giấy nên tránh ánh nắng trực tiếp và chỗ ẩm. Tối rằm, khi con cầm đèn ông sao đi quanh nhà, dừng lại trước tranh một chút.
Lời kể mẫu cho trẻ bốn năm tuổi: "Đây là con cá chép. Con xem, nó có râu dài như ông rồng, đuôi nó xoè ra như ngọn lửa. Nó đang ngước nhìn ông trăng. Người xưa kể rằng cá chép nào bơi giỏi, vượt qua được thác nước to thì hoá thành rồng bay lên trời. Con thử tìm xem con cá nhỏ nào đang bơi theo con cá lớn?"
Với trẻ lớn hơn, hỏi con đếm có bao nhiêu nét giống rồng trên thân cá, rồi cùng con tô một tờ tranh cá chép in sẵn nét. Con tô màu gì cũng được, cá xanh hay cá tím đều là con cá của con. Không cần kết bài học, để con tự giữ hình ảnh con cá ngước nhìn trăng.
Câu hỏi thường gặp
Lý ngư vọng nguyệt nghĩa là gì?
Lý ngư là cá chép, vọng nguyệt là ngắm trăng, trông trăng. Lý ngư vọng nguyệt là tên Hán Việt của bức tranh cá chép trông trăng, vẽ con cá chép lớn ngước nhìn vầng trăng giữa rong và cá nhỏ.
Tranh cá chép trông trăng thuộc dòng tranh nào?
Nhiều tài liệu xếp bản nổi tiếng nhất vào dòng tranh Hàng Trống, in nét bằng ván và tô màu tay. Đề tài cá chép cũng có mặt ở các dòng tranh dân gian khác với cách làm riêng.
Vì sao cá chép trong tranh có râu dài như rồng?
Người vẽ cố ý cho con cá mang nét rồng như râu dài, vây như lửa, thân uốn khúc để gợi câu chuyện cá chép vượt Vũ Môn hoá rồng. Con cá đứng ở ngưỡng sắp thành rồng, chưa phải rồng.
Tranh cá chép trông trăng treo vào dịp nào?
Tranh gắn nhiều với Tết Trung thu, khi trẻ em rước đèn, phá cỗ dưới trăng rằm tháng Tám. Theo cách hiểu dân gian, tranh mang lời chúc trẻ học hành tiến tới, treo để trẻ nhìn và thích.
Có nên cho trẻ tô tranh cá chép không?
Rất nên, nếu con thích. Tờ tranh in sẵn nét cá chép là bài tô màu nhẹ nhàng cho trẻ từ bốn năm tuổi. Để con tự chọn màu, không chấm đẹp xấu, rồi treo tranh của con cạnh tranh cũ để con tự so.
Cá chép trông trăng khác tranh cá chép hoá rồng thế nào?
Cá chép trông trăng vẽ con cá còn ở dưới nước, ngước nhìn vầng trăng, mang nét rồng nhưng vẫn là cá. Tranh cá hoá rồng thường vẽ con vật nửa cá nửa rồng hoặc rồng đang bay lên từ sóng nước.