Rồng trên gốm hoa lam là hình rồng được vẽ bằng bút lông với màu lam (từ khoáng chất có coban) lên xương gốm mộc, rồi phủ men trong và nung, nên nét vẽ nằm dưới lớp men bóng. Trên bình, lọ, đĩa ở bảo tàng, rồng thường uốn một vòng quanh thân, đầu ngoảnh lại, vây lưng dựng như răng cưa, chân xoè móng, xen giữa là mây và lửa. Nhìn kỹ nét bút, bạn đọc được người thợ vẽ nhanh hay chậm, đậm hay nhạt, và vì sao không có hai con rồng nào giống hệt nhau.
Phần dưới đi theo trình tự một lần đứng trước tủ kính: gốm hoa lam là gì và vì sao màu lam lại đổi đậm nhạt, rồng nằm ở chỗ nào trên từng dáng bình, đọc từng bộ phận con rồng, nhận ra nét bút tay, những điều hay nhầm khi xem, và cách xem gốm cùng con mà không biến buổi đi bảo tàng thành bài học khô.
Gốm hoa lam là gì, vì sao màu lam lúc đậm lúc loang
Gốm hoa lam, có nơi gọi gốm men lam hay gốm lam trắng, là loại gốm vẽ trang trí bằng một màu xanh lam trên nền trắng ngà. Người thợ dùng bút lông chấm màu vẽ thẳng lên xương gốm đã phơi khô, có khi đã nung sơ, rồi nhúng men trong và nung một lần nữa ở nhiệt cao. Vì màu nằm dưới men nên khi xoa tay lên mặt bình bạn không thấy gờ nét vẽ, chỉ thấy một mặt men liền, và màu không phai khi rửa.
Ở Việt Nam, khi nhắc gốm hoa lam, sách mỹ thuật phổ thông hay nêu hai tên: dòng gốm vùng Chu Đậu ở xứ Đông và gốm Bát Tràng ven sông Hồng. Nhiều tài liệu xếp thời thịnh của gốm hoa lam Chu Đậu vào khoảng thế kỷ 15 đến 16, còn Bát Tràng làm gốm liên tục tới ngày nay. Ngoài hai nơi này còn nhiều lò khác, và chú thích trong bảo tàng mới là chỗ nói rõ hiện vật trước mặt bạn thuộc dòng nào.
Màu lam lúc đậm lúc loang là chuyện của chất màu và lửa. Chỗ người thợ chấm bút đậm, màu đọng lại thành chấm xanh thẫm, có khi ngả đen; chỗ nét lướt nhanh thì nhạt, trong. Gặp lửa không đều, màu có thể chảy loang ra mép nét như mực thấm giấy. Người xem quen mắt thấy chính những vệt loang đó làm con rồng trên gốm có hơi thở, khác hẳn hình in đều tăm tắp trên đồ gốm công nghiệp.
Rồng nằm ở đâu trên từng dáng đồ gốm
Mỗi dáng đồ gốm có một chỗ quen để vẽ rồng. Biết trước chỗ đó, bạn đỡ phải đi vòng quanh tủ kính mà vẫn bỏ sót. Bảng dưới là kiểu bố cục hay gặp, không phải quy tắc cố định.
| Dáng đồ gốm | Rồng thường nằm ở | Đứng xem thế nào |
|---|---|---|
| Bình, lọ thân tròn cao | Băng giữa thân, rồng uốn một vòng quanh bình, có khi hai con đuổi nhau | Đi một vòng chậm quanh tủ, tìm đầu rồng trước rồi lần theo thân |
| Đĩa lớn | Lòng đĩa, rồng cuộn tròn hoặc uốn chữ S, mép đĩa là băng hoa lá hoặc sóng | Đứng hơi chếch cao, nhìn xuống; đĩa dựng đứng thì nhìn thẳng |
| Bát, chén | Mặt ngoài thân bát, có khi trong lòng là một hình nhỏ | Cúi ngang tầm thân bát, xem cả bóng phản chiếu dưới đế kính |
| Âu, liễn có nắp | Thân và nắp, rồng ở thân, mây hoặc hoa ở nắp | Nhìn nắp và thân như một bố cục liền |
| Bình vôi, ấm, hũ nhỏ | Rồng nhỏ, giản lược, có khi chỉ còn đầu và vài khúc thân | Đến thật gần, chú ý nét bút vì hình rất tóm tắt |
Một điều nhỏ mà hữu ích: rồng trên bình tròn luôn có một nửa bị khuất. Bảo tàng thường quay mặt đẹp nhất của hiện vật ra ngoài, nên nếu tủ kính cho phép đi vòng, phía sau đôi khi là đoạn đuôi, chân hoặc đám mây mà ảnh trong sách không chụp tới.
Đọc từng bộ phận con rồng vẽ bằng bút lông
Đầu rồng. Thường là chỗ được vẽ kỹ nhất: mắt tròn, miệng há, có khi lộ răng và lưỡi, râu bay ra sau. Đầu hay ngoảnh lại nhìn đuôi hoặc nhìn về một quả cầu lửa, tạo một cái vòng khép trong bố cục.
Sừng và bờm. Nhiều con có sừng nhánh, bờm vẽ thành những nét dài cong vuốt về sau. Bờm là chỗ người thợ tung nét nhanh nhất, nên cũng là chỗ dễ thấy tay nghề.
Thân và vảy. Thân uốn khúc, có khi vẽ vảy bằng lưới ô nhỏ, có khi chỉ tô đậm sống lưng và để bụng trắng. Đoạn thân thắt lại rồi phình ra cho thấy người vẽ hiểu con rồng đang chuyển động.
Vây lưng. Một hàng răng cưa hoặc những nét nhọn dựng dọc sống lưng. Trên gốm hoa lam, vây lưng hay được tô đậm, nổi lên rõ nhất khi đứng xa.
Chân và móng. Chân thường bốn, khuỷu có lông bay, bàn chân xoè thành ba, bốn hoặc năm móng. Đếm móng trên gốm là việc thú vị, nhưng nét bút nhanh nên số móng không phải lúc nào cũng rõ.
Mây, lửa và ngọc. Xen giữa các khúc thân là những đám mây cuộn như dấu móc, những ngọn lửa nhọn, đôi khi một quả cầu xoắn. Chúng lấp khoảng trống và làm con rồng như đang bay giữa trời.
Nhận ra nét bút tay: chỗ người thợ để lại dấu
Đứng thật gần mặt kính, tắt đèn điện thoại nếu đang cầm, và nhìn vào một nét dài như bờm hay đường viền thân. Nét bút lông có đầu và đuôi: đầu nét thường đậm, tròn vì bút vừa chạm xuống, đuôi nét mảnh dần hoặc tách thành hai sợi vì bút đã cạn màu. Những chỗ hai nét chồng lên nhau thì màu đậm hơn hẳn, như một vết mực đè.
Với hình rồng trên gốm hoa lam, người thợ thường phải vẽ hàng trăm chiếc mỗi đợt nên nét đi nhanh, dứt khoát. Đó là lý do có những con rồng trông hơi lệch, một chân to một chân nhỏ, mắt hơi lé. Người xem lần đầu hay coi đó là vụng; người quen gốm lại thấy chính độ nhanh và lệch ấy tạo nên vẻ phóng khoáng. Hai chiếc đĩa cùng mẫu đặt cạnh nhau sẽ cho bạn thấy rõ: bố cục giống, nhưng từng con rồng mỗi con một vẻ.
Một dấu hiệu khác là độ dày màu. Lớp men trong dày mỏng không đều, nơi men đọng dày thì nét lam nhìn mờ và sâu như nằm dưới nước, nơi men mỏng thì nét sắc hơn. Ánh đèn rọi trong tủ kính làm hiện tượng này dễ thấy nếu bạn dịch đầu sang trái, sang phải vài phân.
Hay nhầm – vì sao – nhìn lại
Thấy rồng năm móng là đồ của vua. Nhiều tài liệu nói rồng năm móng gắn với vua ở một số thời, nhưng trên gốm vẽ tay số móng phụ thuộc vào nét bút, và quy định không phải thời nào cũng chặt. Nhìn lại: đọc chú thích bảo tàng, đừng tự suy ra chủ nhân hiện vật từ số móng.
Gốm hoa lam nào cũng là gốm Trung Hoa. Gốm lam trắng có ở nhiều nước châu Á và có ảnh hưởng qua lại. Gốm Việt có lối vẽ, dáng bình, màu men riêng mà người làm bảo tàng phân biệt được. Nhìn lại: chú thích ghi rõ nơi sản xuất, đó là chỗ đáng tin hơn cảm giác.
Con vật có sừng có vảy trên gốm là rồng. Gốm hoa lam còn vẽ lân, cá hoá rồng, thú lạ có vảy. Lân thường có thân thú bốn chân rõ, đuôi bờm xù, không uốn khúc dài như rắn. Nhìn lại: tìm thân dài uốn khúc, đó là dấu chắc nhất của rồng.
Vệt loang là hư hỏng. Phần lớn vệt loang màu có từ lúc nung, không phải do va chạm sau này. Vết nứt, vết vỡ hàn gắn thì khác, và bảo tàng thường ghi chú nếu hiện vật đã qua tu bổ.
Những băng viền quanh con rồng: sóng, cánh sen, hoa dây
Con rồng trên gốm hoa lam hiếm khi đứng một mình. Phía trên và phía dưới băng rồng thường là những băng hoa văn chạy vòng quanh bình, giống như khung tranh. Ở vai bình hay gặp băng cánh sen, những ô hình cánh hoa xếp liền nhau, trong mỗi ô có khi vẽ một bông hoa nhỏ hoặc một vật trang trí. Ở chân bình hay gặp băng cánh sen úp ngược, hoặc những đường sóng nước chạy song song.
Ở cổ bình và miệng bình thường là băng hoa dây, lá đề, hoặc những vòng chỉ lam đơn giản kẻ bằng cách xoay bình trên bàn xoay rồi giữ bút yên. Những đường chỉ tròn đều này cho bạn biết người thợ làm việc trên bàn xoay, còn con rồng ở giữa thì vẽ hoàn toàn bằng tay, không có gì dẫn đường.
Khi nhìn toàn bộ chiếc bình, hãy thử đếm từ miệng xuống chân xem có mấy tầng băng, con rồng nằm ở tầng thứ mấy. Thường băng rồng là băng rộng nhất, ở chỗ thân bình phình to nhất, vì đó là mặt đẹp nhất để kể chuyện. Các băng phụ hẹp và lặp lại, làm nền để mắt người xem dồn về con rồng. Hiểu cách chia tầng này, bạn sẽ nhận ra bố cục ngay cả trên những chiếc bình chỉ còn là mảnh vỡ.
Xem gốm hoa lam cùng con trong mười lăm phút
Trẻ nhỏ đứng trước dãy tủ gốm rất dễ chán vì mọi thứ trông giống nhau. Cách giữ con lâu hơn là biến buổi xem thành một việc tìm: trước khi vào phòng, dặn con hôm nay chỉ tìm rồng, ai thấy trước thì chỉ cho người kia, không chạm kính. Khi con tìm được, hỏi con rồng đang nhìn về đâu, con rồng có mấy chân, đám mây ở chỗ nào.
Bố mẹ có thể kể một câu ngắn: "Ngày xưa người thợ cầm bút lông, chấm màu xanh, vẽ con rồng lên cái bình đất trắng, rồi cho vào lò lửa rất nóng. Lửa làm men bóng lên, giữ con rồng nằm yên trong đó tới bây giờ." Rồi hỏi con: "Theo con, người vẽ vẽ nhanh hay vẽ chậm?" Câu hỏi này không có đúng sai, chỉ để con nhìn lại nét vẽ.
Ra khỏi phòng gốm, nếu con còn hứng thú, về nhà đưa con một tờ giấy trắng và cây bút màu xanh, bảo con vẽ con rồng mình nhớ nhất. Đừng sửa hình con vẽ. Đặt hình của con cạnh tấm ảnh chụp chiếc bình, hai bố con hay mẹ con cùng nhìn xem giống chỗ nào, khác chỗ nào, thế là đủ cho một buổi.
Câu hỏi thường gặp
Gốm hoa lam vẽ rồng bằng màu gì?
Màu lam trên gốm hoa lam lấy từ khoáng chất chứa coban, được vẽ bằng bút lông lên xương gốm rồi phủ men trong và nung ở nhiệt cao. Vì nằm dưới men nên màu bền, không phai khi rửa và không có gờ khi sờ.
Rồng trên gốm hoa lam thường nằm ở chỗ nào?
Trên bình và lọ, rồng hay uốn một vòng quanh băng giữa thân; trên đĩa lớn, rồng cuộn ở lòng đĩa; trên bát, rồng nằm ở mặt ngoài. Mép đồ gốm thường là băng hoa lá, sóng nước hoặc mây để đóng khung con rồng.
Đếm móng rồng trên gốm có biết được đồ của vua không?
Không nên tự suy như vậy. Nhiều tài liệu nhắc rồng năm móng gắn với vua ở một số thời, nhưng nét bút trên gốm vẽ nhanh, số móng không phải lúc nào cũng rõ, và quy định không thời nào giống thời nào. Chú thích của bảo tàng là chỗ nên dựa vào.
Vì sao rồng trên các chiếc đĩa cùng mẫu lại không giống nhau?
Mỗi chiếc được vẽ tay riêng, thợ vẽ nhanh để kịp số lượng, nên độ dài nét, dáng đầu, vị trí mây mỗi chiếc lệch nhau một chút. Màu lam loang khác nhau do lửa trong lò cũng làm mỗi con rồng mang một vẻ riêng.
Làm sao phân biệt rồng với lân trên gốm?
Rồng có thân dài uốn khúc như rắn, vây lưng răng cưa, bốn chân nhỏ so với thân. Lân có thân ngắn của loài thú bốn chân, đầu to, đuôi và bờm xù, dáng như đang chạy hoặc ngồi, không uốn quanh bình như rồng.
Có nên chụp ảnh gốm hoa lam bằng đèn flash không?
Không nên. Đèn flash phản chiếu lên mặt kính và mặt men làm ảnh lóa trắng, che mất nét vẽ, lại làm phiền người xem khác. Nhiều bảo tàng cũng không cho dùng đèn chớp, nên tắt flash và chụp xiên một góc nhỏ để tránh bóng phản chiếu.