Hai con rồng châu Á quen nhất trong phim hoạt hình Mỹ là Mushu trong Mộc Lan và Sisu trong Raya và rồng thần cuối cùng: Mushu là con rồng nhỏ được biến thành vai hài, còn Sisu là rồng nước mang nhiều nét của rắn thần naga Đông Nam Á. Cả hai đều không có cánh, đều thân dài như rồng phương Đông, nhưng tính cách đã được viết lại cho khán giả quốc tế. Đọc hai nhân vật cạnh nhau giúp thấy rồng châu Á thật khác rồng trên màn ảnh ở đâu.
Bài đi qua từng nhân vật: con rồng trông thế nào, vai trò trong phim, và gần hay xa với rồng trong văn hoá gốc. Sau đó là bảng so sánh, những chỗ người xem Việt hay thắc mắc, và vài câu nói chuyện với con. Bài không kể lại cốt truyện, không tiết lộ đoạn kết.
Mushu trong Mộc Lan: con rồng nhỏ thành vai hài
Phim hoạt hình Mộc Lan cuối thập niên chín mươi kể chuyện cô gái giả trai đi lính thay cha. Đi cùng cô là Mushu, một con rồng nhỏ màu đỏ, chỉ to cỡ con thằn lằn, có râu, có sừng nhỏ, bụng vàng, nhanh mồm nhanh miệng. Trong phim, Mushu là một vị thần hộ mệnh của dòng họ đã bị giáng chức, muốn lập công để lấy lại chỗ đứng. Phần lời tiếng Anh do một danh hài Mỹ lồng tiếng, nên nhân vật nói nhiều, đùa liên tục.
Điều đáng chú ý là truyện Mộc Lan gốc, tức bài thơ dân gian Trung Hoa kể chuyện Mộc Lan tòng quân, không có con rồng nào. Mushu là nhân vật phim thêm vào để tạo tiếng cười và có người đồng hành cho nhân vật chính. Vì thế đừng tìm Mushu trong truyện cổ.
Với người xem châu Á, Mushu là một lựa chọn gây tranh luận. Rồng trong văn hoá Trung Hoa, Việt Nam là hình tượng cao quý, gắn với vua và mưa thuận gió hoà. Biến rồng thành con vật nhỏ bé hài hước là cách làm rất Hollywood: lấy biểu tượng lớn, thu nhỏ lại cho gần gũi. Bản phim người đóng làm lại về sau đã bỏ Mushu, thay bằng hình ảnh một con chim phượng, một phần vì muốn phim nghiêm trang hơn.
Sisu trong Raya và rồng thần cuối cùng: rồng nước Đông Nam Á
Raya và rồng thần cuối cùng ra mắt đầu thập niên này, lấy bối cảnh một vùng đất tưởng tượng mang nhiều nét các nước Đông Nam Á: thuyền, chợ nổi, võ thuật, trang phục, món ăn. Sisu là con rồng cuối cùng còn lại, thân dài màu xanh lam, bờm lông màu tím nhạt mềm như lông thú, mắt to, có thể hoá thành dáng người. Sisu không phun lửa mà gắn với nước: rồng trong phim đem lại mưa, nước, sự sống cho đất.
Nhiều người xem Đông Nam Á nhận ra ở Sisu bóng dáng naga, rắn thần nhiều đầu trong văn hoá Thái Lan, Lào, Campuchia và Chăm Pa. Naga thường gắn với nước, mưa, sông. Sisu không nhiều đầu, nhưng thân dài uốn lượn, cách bơi trên mặt nước, cách gắn với mưa là những nét gần naga hơn là gần rồng Trung Hoa.
So với Mushu, Sisu gần ý nghĩa gốc hơn: rồng là nguồn nước, là bên giúp đỡ con người. Tính cách Sisu vẫn được viết vui, hơi vụng, thích tin người, để trẻ em thấy gần. Nhưng câu chuyện quanh Sisu là chuyện niềm tin và đoàn kết, gần với ý niệm rồng làm mưa cho mọi nhà hơn là chuyện rồng làm trò cười.
Mushu và Sisu đặt cạnh rồng châu Á truyền thống
Bảng dưới so những điểm người xem nhận ra bằng mắt và qua vai trò nhân vật. Mục đích để hiểu phim mượn gì và đổi gì, không phải để chê phim.
| Điểm nhìn | Mushu (Mộc Lan) | Sisu (Raya) | Rồng châu Á truyền thống |
|---|---|---|---|
| Kích thước | Rất nhỏ, như thằn lằn | Lớn, thân dài | Thường lớn, thân dài |
| Màu | Đỏ, bụng vàng | Xanh lam, bờm tím | Tuỳ nơi: vàng, xanh, có khi nhiều màu |
| Cánh | Không | Không | Không |
| Gắn với | Gia đình, tổ tiên | Nước, mưa | Nước, mây, mưa, vương quyền |
| Vai trong truyện | Bạn đồng hành hài hước | Người giúp đỡ, biểu tượng niềm tin | Linh vật, điềm lành, vua dưới nước |
| Có trong truyện gốc không | Không, phim thêm vào | Truyện mới viết, mượn nét naga | Có trong truyền thuyết, mỹ thuật |
Cả hai đều giữ hai nét không đổi của rồng phương Đông: thân dài và không cánh. Đó là lý do người xem châu Á vẫn nhận ra chúng là rồng của mình, dù tính cách đã được viết lại.
Màu đỏ của Mushu, màu xanh của Sisu: màu sắc kể gì
Người làm phim hoạt hình chọn màu rất có chủ ý. Mushu màu đỏ, bụng vàng: đó là hai màu người phương Tây nhìn là nghĩ ngay tới Trung Hoa, tới đèn lồng, câu đối, pháo Tết. Màu đỏ còn là màu của lửa, hợp với một nhân vật nóng nảy, hay khoe, nói nhiều. Con rồng nhỏ màu đỏ vì thế vừa báo cho khán giả biết bối cảnh, vừa báo tính cách.
Sisu màu xanh lam với bờm tím nhạt: màu của nước, của trời mưa, của ánh sáng lấp lánh trên mặt sông. Màu ấy nói rằng con rồng này thuộc về nước, hiền và mát. Ở một số cảnh, những con rồng khác trong phim cũng có màu riêng, mỗi con một sắc, như những dòng nước khác nhau.
So với rồng Việt truyền thống, màu sắc ở đây đơn giản hơn nhiều. Rồng trên mái đình là màu của vật liệu: xám của vữa, nâu của gỗ, xanh của gốm, vàng của sơn thếp. Rồng trong rối nước sơn son thếp vàng. Người Việt xưa ít khi nghĩ rồng có một màu cố định. Chính phim hoạt hình mới gắn mỗi con rồng với một màu như gắn tên. Biết điều này, trẻ sẽ không ngạc nhiên khi thấy rồng ở đình làng không xanh như Sisu hay đỏ như Mushu.
Vì sao phim Mỹ hay biến rồng châu Á thành nhân vật vui tính
Phim hoạt hình gia đình của Mỹ có một công thức quen: nhân vật chính đi kèm một bạn đồng hành nhỏ, nói nhiều, gây cười để cân lại những đoạn căng thẳng. Khi câu chuyện đặt ở châu Á, con vật đồng hành hợp nhất là con rồng, vì đó là hình tượng khán giả toàn cầu nhận ra ngay là "châu Á".
Cái giá của công thức ấy là rồng mất đi vẻ trang nghiêm. Trong mỹ thuật Việt, rồng nằm trên mái đình, trên bậc đá cung điện, trên áo vua; người xem đứng dưới ngẩng lên. Trên phim Mỹ, rồng ngồi trên vai nhân vật chính, đùa cợt. Không cách nào đúng hơn cách nào; chỉ là hai cách nhìn, một bên coi rồng là biểu tượng cộng đồng, một bên coi rồng là bạn riêng.
Từ Mushu tới Sisu cũng thấy được sự dịch chuyển: các hãng phim ngày càng tìm hiểu kỹ văn hoá gốc hơn, đưa vào nhiều chi tiết thật hơn, mời người am hiểu văn hoá tham gia. Sisu vẫn vui tính nhưng mang ý nghĩa nước và mưa, gần với gốc hơn Mushu nhiều.
Người xem Việt hay thắc mắc gì
Raya có phải phim về Việt Nam không? Không riêng Việt Nam. Vùng đất trong phim là tưởng tượng, gom nét của nhiều nước Đông Nam Á. Người xem Việt có thể nhận ra vài chi tiết gần gũi, nhưng đừng tìm một địa danh có thật.
Mushu có phải rồng Trung Quốc không? Mushu được đặt trong bối cảnh Trung Hoa nhưng dáng vẽ là của hoạt hình Mỹ, không theo khuôn rồng trong mỹ thuật Trung Hoa. Người Trung Quốc cũng nhiều ý kiến khác nhau về nhân vật này.
Sisu có phải là naga không? Phim không gọi Sisu là naga. Nhưng nhiều nét như thân dài, gắn với nước, cách bơi lượn khiến người xem Đông Nam Á liên tưởng tới naga. Hiểu Sisu là rồng nước mượn nét naga là vừa.
Có phim hoạt hình nào về rồng Việt không? Đã có những phim hoạt hình, phim ngắn Việt Nam kể truyền thuyết con Rồng cháu Tiên, Lạc Long Quân. Phần lớn là phim ngắn, ít được phát hành rộng như phim Mỹ, nên bạn tìm trong các kênh thiếu nhi trong nước.
Nói chuyện với con sau khi xem Mushu hay Sisu
Trẻ sáu tới mười tuổi xem hai phim này thường thích mê nhân vật rồng. Đó là dịp tốt để mở rộng một chút. Vài câu gợi ý, con trả lời thế nào cũng được:
- Mushu và Sisu, con thích rồng nào hơn? Vì sao?
- Con rồng nào giống con rồng trên mái đình làng mình hơn?
- Vì sao Sisu lại gắn với nước, không phun lửa như rồng trong phim khác?
- Nếu con vẽ một con rồng Việt làm bạn đồng hành, con rồng ấy sẽ màu gì, làm gì giỏi?
- Truyện Mộc Lan thật không có con rồng nào. Con nghĩ vì sao phim lại thêm Mushu vào?
Câu cuối hơi khó với trẻ nhỏ, hợp với trẻ từ chín mười tuổi. Đó là câu mở ra chuyện phim được làm thế nào, người làm phim thêm bớt gì vào truyện cổ. Trẻ hiểu được điều này sẽ xem phim tinh hơn, không phải tin mọi chi tiết là chuyện xưa.
Từ màn ảnh tới con rồng thật: một buổi cuối tuần gợi ý
Sau khi con xem một trong hai phim, nếu có thời gian cuối tuần, đưa con tới một đình, chùa gần nhà có rồng trên mái hay trên bậc thềm. Không cần đi xa; nhiều đình làng, chùa phố đều có đôi rồng chầu trên bờ nóc. Đứng dưới sân, chỉ cho con: con rồng này có cánh không, có mấy chân, đầu ngẩng lên hay cúi xuống.
Con sẽ tự so với Mushu, với Sisu. Có em nói con rồng trên mái "không biết nói", có em nói "nó nghiêm hơn". Những nhận xét ấy là đúng: rồng trên mái đình là biểu tượng để người ta ngước nhìn, không phải bạn để nói chuyện. Hai con rồng cùng thân dài, cùng không cánh, nhưng mang hai vai khác nhau.
Về nhà, nếu con muốn, cùng con vẽ một con rồng có nét của cả hai: thân rồng đình làng, tính cách vui như Mushu, gắn với nước như Sisu. Không chấm đẹp xấu. Bức vẽ ấy là cách con tự gom những gì con thấy thành của mình.
Câu hỏi thường gặp
Mushu trong Mộc Lan là con gì?
Mushu là một con rồng nhỏ màu đỏ, trong phim là vị thần hộ mệnh bị giáng chức của dòng họ Mộc Lan. Nhân vật được phim hoạt hình thêm vào để làm bạn đồng hành vui tính, truyện Mộc Lan gốc không có con rồng này.
Sisu là rồng gì?
Sisu là rồng nước trong phim Raya và rồng thần cuối cùng, thân dài màu xanh lam, bờm tím, không cánh, gắn với mưa và nước. Nhiều người xem nhận ra ở Sisu bóng dáng naga, rắn thần trong văn hoá Đông Nam Á.
Vì sao Mộc Lan bản người đóng không có Mushu?
Theo nhiều bài giới thiệu phim, bản làm lại muốn có giọng nghiêm trang hơn, gần truyện gốc hơn nên bỏ nhân vật rồng hài hước. Thay vào đó phim dùng hình ảnh một con chim phượng gắn với gia đình nhân vật chính.
Rồng trong phim hoạt hình Mỹ có giống rồng châu Á thật không?
Giống ở dáng: thân dài, không cánh. Khác ở tính cách và vai trò: phim Mỹ hay biến rồng thành bạn đồng hành vui tính, còn rồng châu Á truyền thống là linh vật trang nghiêm gắn với vua, nước và mưa.
Raya và rồng thần cuối cùng hợp với trẻ mấy tuổi?
Nhiều gia đình cho trẻ từ khoảng sáu bảy tuổi xem cùng người lớn. Phim có cảnh đánh nhau và đoạn nhân vật bị hoá đá có thể làm trẻ nhạy cảm sợ. Người lớn nên ngồi cùng để giải thích khi cần.