Haku, nhân vật cậu bé trong phim hoạt hình Vùng đất linh hồn của hãng Ghibli, có dạng thật là một con rồng trắng thân dài, không cánh, bay lượn như dòng nước; đó là kiểu rồng nước của Nhật, gắn với sông, hồ, mưa, rất gần với rồng Á Đông mà người Việt quen. Haku không phải rồng phương Tây phun lửa giữ vàng, mà là linh vật của một dòng sông. Hiểu điều đó giúp người xem hiểu vì sao nhân vật này hiền, buồn và gắn với chuyện nhớ tên.
Bài đi qua hình dáng con rồng Haku, gốc rồng nước trong văn hoá Nhật, chỗ giống và khác rồng Việt, rồi mở rộng sang một hình ảnh rồng Nhật khác mà trẻ Việt rất quen: rồng thần hiện ra ban điều ước khi gom đủ ngọc trong truyện tranh. Bài tránh kể đoạn kết của phim; chỗ nào cần nhắc tới đều chỉ nói vừa đủ.
Haku trên màn ảnh: tả con rồng cho rõ
Vùng đất linh hồn kể chuyện một cô bé lạc vào thế giới của các vị thần và linh vật, phải làm việc trong một nhà tắm lớn để cứu cha mẹ. Haku là cậu bé đầu tiên giúp cô, và cũng là một con rồng. Khi hiện hình, Haku là một con rồng trắng thân rất dài, vảy trắng ánh bạc, bờm màu xanh ngọc chạy dọc lưng, đầu có sừng nhỏ và râu, bốn chân ngắn có móng. Rồng không có cánh mà vẫn bay, thân uốn lượn trong không trung như một dải lụa hay một dòng nước.
Ở một số cảnh, rồng Haku lao xuyên qua mây, xuyên qua bầu trời, có cảnh cô bé cưỡi trên lưng rồng. Hình ảnh ấy được dùng nhiều trên ảnh giới thiệu phim. Người xem Việt có thể nhận ra ngay: đây là dáng rồng rất gần với rồng chạm trên mái đình, chỉ khác ở cách vẽ hoạt hình mềm và màu trắng tinh.
Điều đáng chú ý là phim gần như không cho Haku phun lửa hay đánh nhau dữ dội dưới dạng rồng. Haku hiện ra khi cần bay, cần chạy trốn, cần chở người. Sức mạnh của con rồng này là tốc độ, sự mềm mại và chuyện gắn với một nơi chốn, chứ không phải nanh vuốt.
Rồng sông, rồng nước: gốc của Haku trong văn hoá Nhật
Trong văn hoá Nhật, rồng chịu ảnh hưởng từ rồng Trung Hoa và cũng gắn với nước. Dân gian Nhật có những câu chuyện về thần rồng cai quản biển, rồng sống ở sông, ở hồ, ở thác, có nơi người ta cầu rồng cho mưa thuận. Nhiều đền, chùa ở Nhật có tranh rồng vẽ trên trần, có vòi nước hình đầu rồng ở chỗ rửa tay trước cổng.
Haku nằm trong mạch ấy: phim cho biết cậu gắn với một con sông, và danh tính thật của cậu là điều cả phim xoay quanh. Không cần kể đoạn kết, chỉ cần hiểu một ý: với người Nhật xưa, mỗi dòng sông có linh vật riêng, và khi con người thay đổi dòng sông, linh vật ấy cũng mất chỗ. Đó là lý do nhân vật mang nét buồn, như một người lạc khỏi nhà.
Người Việt có câu chuyện gần gũi: rồng trong truyện Việt cũng thường ở nước, làm mưa, có Long Quân dưới hồ, có vua Thuỷ Tề dưới sông. Khi xem Haku, bạn kể với con rằng ở Nhật cũng như ở Việt Nam, người xưa nghĩ mỗi con sông có một con rồng trông giữ. Đó là một cách thương sông nước.
Tên và trí nhớ: lớp nghĩa sâu nhất của con rồng sông
Ngay từ đầu phim, người xem biết bà chủ nhà tắm giữ người làm bằng cách lấy đi tên của họ. Ai quên tên thật thì không về được nhà. Haku là người nhắc cô bé giữ lấy tên mình, và chính Haku là người đã quên tên mình từ lâu. Phần lớn sức nặng của nhân vật nằm ở đó: một con rồng mạnh mẽ, bay nhanh, nhưng không nhớ mình là ai, từ đâu tới.
Đặt trong mạch rồng nước, ý này rất đẹp. Một con sông có tên, có bờ, có người sống hai bên. Khi một con sông đổi dòng, đổi tên, người ta dần quên nó, và linh vật của nó cũng lạc. Phim không giảng giải, chỉ để người xem tự cảm. Người lớn xem thấy chuyện môi trường, chuyện thành phố lớn lên; trẻ em xem thấy chuyện một người bạn cần được gọi đúng tên.
Với người Việt, ý niệm này không xa. Tên sông, tên đất ở ta nhiều nơi mang chữ Long, chữ Rồng: Hàm Rồng, Long Biên, Cửu Long. Gọi tên một con sông là gọi lại con rồng của nó. Đó là chỗ phim Nhật gặp được cách nhìn của người Việt mà không cần chung ngôn ngữ.
Màu trắng của Haku đọc theo mắt người Á Đông
Rồng trong tranh, phim phương Đông có nhiều màu: rồng vàng gắn với vua, rồng xanh gắn với phương Đông và mùa xuân theo cách chia ngũ hành, rồng đỏ trong lễ hội. Rồng trắng ít gặp hơn, và thường mang cảm giác thanh sạch, lạnh, xa. Bạch Long Mã trong Tây Du Ký là rồng trắng, Haku cũng là rồng trắng; cả hai đều là những con rồng đã rời khỏi chỗ của mình, đang trên đường tìm lại hoặc chuộc lại.
Không nên coi đây là một luật màu. Người làm phim chọn màu trắng có thể vì nó nổi trên nền trời đêm, vì nó hợp với dòng nước, hay vì cảm giác tinh khiết của nhân vật. Nhưng người xem Á Đông đọc màu trắng thấy được nét buồn, nét trong sạch ấy là điều tự nhiên.
Khi xem cùng con, hỏi con thử: nếu Haku là rồng màu đỏ thì con có thấy khác không? Câu hỏi đơn giản ấy giúp con nhận ra màu sắc cũng kể chuyện, không chỉ để làm đẹp.
Rồng Haku, rồng Việt trên đình và rồng phương Tây: đặt cạnh nhau
Ba kiểu rồng này hay lẫn trong đầu trẻ khi xem nhiều phim. Bảng dưới chỉ so những điểm nhìn bằng mắt được, không xếp hơn kém.
| Điểm nhìn | Rồng Haku (phim Nhật) | Rồng Việt trên đình, chùa | Rồng phương Tây trong phim |
|---|---|---|---|
| Thân | Rất dài, uốn lượn như dải lụa | Tròn, uốn nhiều khúc như rắn | Thân to như thằn lằn, bụng lớn |
| Cánh | Không | Không | Có cánh dơi lớn |
| Chân | Bốn chân ngắn | Bốn chân, móng tuỳ thời | Bốn chân hoặc hai chân sau |
| Gắn với | Một dòng sông | Mây, nước, ngọc, mưa | Hang núi, kho vàng, lửa |
| Vai | Bạn, người dẫn đường | Linh vật, điềm lành, vương quyền | Kẻ ác hoặc thú cưỡi |
Haku được vẽ theo phong cách hoạt hình riêng của hãng phim, nên có nét riêng không hoàn toàn giống rồng chạm truyền thống Nhật. Nhưng ba điểm cốt lõi, không cánh, thân dài, gắn với nước, thì đúng chất rồng Á Đông.
Rồng thần ban điều ước trong truyện tranh Nhật: một kiểu rồng khác
Trẻ Việt nhiều thế hệ quen với một con rồng Nhật khác: con rồng thần xanh khổng lồ hiện ra khi gom đủ bảy viên ngọc, trong bộ truyện tranh 7 viên ngọc rồng. Rồng thần thân dài màu xanh lục, mắt đỏ, uốn mình lên trời đen kịt, cho người gọi một điều ước rồi biến mất, những viên ngọc tản đi khắp nơi.
Đọc hình tượng, con rồng này mượn rất nhiều từ rồng Trung Hoa: thân dài, không cánh, râu, sừng, bay trên mây. Ý niệm rồng gắn với ngọc cũng là ý niệm Á Đông. Trên mái đình chùa Việt, bạn hay thấy hai con rồng chầu vào giữa, nơi có một vầng tròn mà người ta gọi là mặt nguyệt hay viên ngọc; trên đồ gốm, rồng đuổi theo viên ngọc giữa mây lửa. Bộ truyện tranh đã đẩy ý đó đi xa: rồng không giữ ngọc mà ngọc gọi rồng ra.
Khác với Haku, rồng thần ở đây không có tính cách riêng, chỉ là sức mạnh tối thượng ban phát điều ước. Đây là con rồng của người kể chuyện hiện đại: lấy vỏ cổ truyền, đặt vào một câu chuyện phiêu lưu đánh nhau. Trẻ nào quen bộ truyện này, khi gặp hình rồng chầu ngọc trên mái đình sẽ rất thích nếu được chỉ ra mối liên hệ.
Những chỗ hay hiểu nhầm về rồng trong phim Nhật
Rồng Nhật nào cũng là rồng xấu. Không đúng. Trong phim, truyện Nhật có rồng hiền, rồng dữ, rồng làm bạn, giống như truyện Việt. Haku là ví dụ rõ về một con rồng hiền và đáng thương.
Haku là rồng nên phun được lửa. Phim không cho Haku phun lửa. Rồng Á Đông gắn với nước, mưa; chuyện rồng phun lửa là nét của rồng phương Tây, dù vài phim hoạt hình châu Á hiện đại cũng mượn vào.
Rồng Nhật luôn có ba móng. Nhiều tài liệu nêu rồng Nhật truyền thống thường được vẽ ba móng, nhưng đó là xu hướng chứ không phải luật, và phim hoạt hình càng không theo luật này. Đếm móng rồng trong phim không giúp gì nhiều.
Rồng thần trong truyện tranh là rồng Nhật thuần. Hình dáng của nó vay mượn rất nhiều từ rồng Trung Hoa. Văn hoá Nhật vốn nhận nhiều hình tượng từ đại lục rồi biến đổi theo cách riêng.
Xem Vùng đất linh hồn cùng con: dặn gì trước, hỏi gì sau
Phim dài hơn hai tiếng, có những cảnh lạ với trẻ nhỏ: cha mẹ biến thành lợn, những linh vật kỳ dị, một nhân vật không mặt đi theo cô bé. Trẻ chín mười tuổi trở lên thường xem được và thích; trẻ nhỏ hơn có thể sợ. Phim cũng từng đoạt giải lớn dành cho phim hoạt hình dài tại Mỹ, được nhiều gia đình coi là phim nên xem một lần.
Trước khi xem, bạn kể trước với con: phim này kể về một cô bé lạc vào thế giới lạ, có một cậu bé giúp cô, và cậu ấy là một con rồng. Biết trước như vậy con đỡ bất ngờ. Xem buổi tối thì nên bắt đầu sớm, để phim xong trước giờ ngủ một lúc, con có thời gian hỏi chuyện.
Sau khi xem, vài câu gợi chuyện dễ nói: Con rồng Haku màu gì, có cánh không? Vì sao Haku hay buồn? Nếu con sông gần nhà mình có một con rồng, nó sẽ trông thế nào? Câu cuối thường mở ra những bức vẽ rất đáng yêu. Đừng chấm bức vẽ, cũng đừng sửa con rồng của con cho "đúng"; con rồng tưởng tượng thì không có đúng sai.
Câu hỏi thường gặp
Haku trong Vùng đất linh hồn là rồng gì?
Haku là một rồng nước kiểu Nhật, gắn với một dòng sông. Khi hiện hình, Haku là rồng trắng thân dài, bờm xanh, không cánh mà vẫn bay. Danh tính thật của nhân vật được phim hé dần, người xem nên tự khám phá khi xem tới.
Vì sao rồng Haku không có cánh mà vẫn bay?
Rồng Á Đông, kể cả rồng Nhật, Trung Hoa và Việt Nam, vốn được hình dung bay bằng phép, cưỡi mây, không cần cánh. Cánh dơi là nét của rồng phương Tây. Haku được vẽ theo truyền thống phương Đông nên không có cánh.
Vùng đất linh hồn hợp với trẻ mấy tuổi?
Nhiều gia đình cho trẻ từ khoảng chín mười tuổi xem, vì phim dài và có những cảnh kỳ dị dễ làm trẻ nhỏ sợ. Trẻ nhỏ hơn có thể xem cùng người lớn, sẵn sàng dừng lại khi con không thoải mái.
Rồng thần trong 7 viên ngọc rồng giống rồng Việt ở chỗ nào?
Rồng thần trong bộ truyện tranh này có thân dài, không cánh, có râu và sừng, bay trên trời, rất gần dáng rồng Á Đông. Ý niệm rồng gắn với ngọc cũng có trên mái đình, đồ gốm Việt, nơi rồng chầu hoặc đuổi theo viên ngọc.
Người Nhật có thờ rồng không?
Trong văn hoá Nhật có những câu chuyện về thần rồng cai quản biển, sông, hồ, và nhiều đền chùa có tranh rồng trên trần hay vòi nước đầu rồng. Cách thờ cụ thể mỗi nơi khác nhau; người xem phim chỉ cần biết rồng Nhật gắn với nước.
Haku và rồng phương Tây khác nhau thế nào?
Haku thân dài uốn lượn, không cánh, gắn với dòng sông và là nhân vật hiền. Rồng phương Tây trong phim thường thân to như thằn lằn, có cánh dơi, phun lửa, sống trong hang giữ vàng và hay là kẻ ác hoặc thú cưỡi.