Đưa con đi đình chùa xem rồng, bạn dặn con ba điều từ ở nhà: nói nhỏ, chỉ nhìn không sờ, đi cạnh bố mẹ; đến nơi thì cho con tìm rồng ở bốn chỗ hay có nhất là nóc mái, các đầu đao cong ở góc mái, những thanh gỗ chạm phía trong và thành bậc đá trước cửa. Mỗi chỗ chỉ cần dừng vài phút, hỏi con một câu về hình dáng con rồng. Một buổi sáng như vậy đủ cho con nhớ rồng không chỉ có trong truyện.
Bài đi qua cách chọn lúc đi, những điều dặn con, bốn chỗ tìm rồng và đứng đâu để nhìn, cách giúp con phân biệt rồng với lân, nghê, phượng, những câu hỏi gợi cho con, rồi những tình huống hay gặp như con muốn chạy, muốn sờ, hay gặp lúc trong đình đang có lễ.
Chọn nơi và chọn lúc đi
Ngôi đình, ngôi chùa gần nhà là đủ cho lần đầu. Nhiều đình làng ở Bắc Bộ, nhiều chùa ở khắp các vùng đều có rồng: đắp trên mái, chạm trên gỗ, khắc trên đá. Không cần đi xa tìm di tích nổi tiếng; con nhỏ đi đường dài dễ mệt, tới nơi lại chẳng còn hứng nhìn. Một ngôi đình yên tĩnh sân rộng hợp với trẻ hơn một điểm tham quan đông người.
Đi vào buổi sáng ngày thường hoặc sáng cuối tuần không có hội. Lúc ấy sân vắng, ánh nắng xiên làm hình chạm nổi rõ, con có chỗ đứng thoải mái. Ngày rằm, mồng một hay ngày hội, đình chùa đông người lễ, khói hương nhiều, con khó nhìn mà mình cũng khó giữ con trật tự. Nếu chỉ đi được ngày hội, coi đó là chuyến đi xem hội, phần tìm rồng làm ngắn lại.
Đình làng nhiều nơi chỉ mở cửa vào dịp lễ hoặc khi có người trông coi. Nếu cửa đóng, bạn vẫn xem được rồng trên mái, đầu đao và cổng từ ngoài sân. Muốn vào trong xem gỗ chạm, hỏi người trông đình hay thủ từ một tiếng, nói mình dẫn con đi xem, đa số đều vui vẻ. Không tự mở cửa, không trèo qua lan can.
Dặn con từ ở nhà, ba điều thôi
Dặn nhiều con không nhớ. Ba điều dưới đây là đủ, nói vào tối hôm trước và nhắc lại một lần trước khi bước qua cổng.
- Nói nhỏ: "Đình chùa là chỗ nhiều người đến thắp hương, mình nói nhỏ như ở thư viện."
- Nhìn bằng mắt, không sờ: "Rồng ở đây già lắm rồi, ông bà mình còn chưa sinh ra đã có. Mình sờ nhiều là rồng mòn mất."
- Đi cạnh bố mẹ: "Muốn đi chỗ nào thì kéo tay bố, mình đi cùng."
Thêm về trang phục: cho con mặc quần áo gọn, kín vai và đầu gối như người lớn, đi giày dép dễ tháo vì nhiều nơi phải bỏ dép trước khi bước lên thềm. Mang theo nước, mũ, khăn ướt. Không mang đồ ăn vặt vào trong, để dành ăn ở ngoài cổng.
Với con lớn hơn, bạn kể thêm vì sao phải giữ: những con rồng này do người thợ ngày xưa đắp, chạm bằng tay, hỏng rồi thì không ai làm lại được y như cũ. Trẻ bảy tám tuổi thường hiểu và tự giác hơn khi biết lý do, thay vì chỉ nghe lệnh cấm.
Bốn chỗ tìm rồng và đứng đâu để nhìn
Nóc mái. Trên bờ nóc của nhiều ngôi đình, ngôi chùa có hai con rồng đắp nổi quay đầu vào nhau, ở giữa là một mặt tròn hoặc viên ngọc, kiểu trang trí người ta gọi là lưỡng long chầu nguyệt. Muốn thấy rõ, đứng lùi ra giữa sân, càng xa càng thấy cả hai con. Bế bé nhỏ lên cho bé thấy, đừng để bé ngửa cổ lâu.
Đầu đao ở góc mái. Các góc mái cong vút lên ở nhiều đình chùa, nhìn kỹ có khi là một cái đầu rồng hay một đám mây lửa cuộn lên. Đứng chéo góc, nhìn theo đường mái từ dưới lên, chỉ cho con thấy chỗ cong. Nhiều bé thấy giống cái vòi, cái móng, cứ để con nói.
Gỗ chạm phía trong. Nếu được vào trong đình, nhìn lên các thanh gỗ nối giữa các cột (người ta gọi là cốn, bẩy, xà). Ở nhiều đình làng, gỗ chạm rồng rất nhiều, có chỗ rồng mẹ rồng con quấn quýt, có chỗ rồng lẫn với người, với hoa lá. Trong đình thường tối, chờ mắt quen một lúc rồi mới nhìn; không dùng đèn flash.
Thành bậc đá, cổng. Ở một số chùa cổ, hai bên bậc lên có thành đá chạm rồng uốn theo dốc bậc. Cổng đình, cổng chùa có khi đắp rồng trên đỉnh trụ. Đây là chỗ con nhìn được gần nhất, ngang tầm mắt, nên rất hợp với trẻ nhỏ; nhắc con nhìn mà không trèo, không ngồi lên.
Rồng, lân, nghê, phượng: giúp con nhận ra
Ở đình chùa, cạnh rồng thường có nhiều con vật khác, con hay gọi tất cả là "con rồng". Bảng dưới là cách phân biệt ở mức đơn giản cho trẻ, theo hình ảnh phổ biến; tượng cụ thể mỗi nơi có thể khác.
| Con vật | Nhận ra bằng | Hay ở đâu |
|---|---|---|
| Rồng | Thân dài uốn khúc như rắn, có vảy, sừng, râu dài, bốn chân nhỏ có móng | Nóc mái, đầu đao, gỗ chạm, thành bậc |
| Lân, nghê | Thân ngắn như con chó hay sư tử, bốn chân đứng hoặc ngồi, đầu to, bờm xoăn | Hai bên cổng, trên trụ, chầu trước sân |
| Phượng | Con chim to, đuôi dài xoè nhiều lông, cổ dài | Cùng chạm với rồng trên gỗ, trên mái |
| Rùa | Mai tròn, đầu thò ra, có khi đội bia đá trên lưng | Trong sân, cạnh nhà bia |
Cái hay nhầm nhất là lân và rồng, vì đầu lân cũng có sừng, mắt to, râu. Mẹo cho con: "Rồng thì thân dài, lân thì thân ngắn." Nhìn thân là phân biệt được ngay. Rồng, lân, rùa, phượng nhiều sách gọi chung là tứ linh, bốn con vật được trang trí nhiều ở đình chùa.
Câu hỏi gợi cho con khi đứng trước rồng
"Con rồng này đang làm gì?" Có bé thấy rồng bay, rồng ngủ, rồng chơi đùa với viên ngọc. Câu hỏi để con quan sát kỹ dáng rồng, không có đáp án đúng sai.
"Đếm xem rồng uốn mấy khúc?" Con phải nhìn theo thân rồng từ đầu tới đuôi, rất hợp để con chậm lại. Bé nhỏ đếm sai cũng không sao, bạn đếm lại cùng con.
"Con rồng này với con rồng trong tranh ở nhà giống chỗ nào?" Nối điều con thấy với điều con đã biết. Con lớn có thể nhận ra rồng ở đây thân mập hơn, sừng to hơn, hay ít vảy hơn.
"Nếu con là người thợ, con chạm rồng chỗ nào nữa?" Câu hỏi cho con tưởng tượng, và để con nghĩ tới những người thợ ngày xưa đã ngồi chạm từng chiếc vảy.
Không hỏi để kiểm tra. Tránh "con rồng này thời nào, nói đúng mới được kem". Ngay cả người lớn nhìn cũng cần có chuyên môn mới đoán được; với con, nhìn và nói ra điều mình thấy là đủ.
Kể một mẩu chuyện ngay tại sân đình
Đứng trước rồng mà có một câu chuyện đi kèm, con nhớ lâu hơn nhiều so với chỉ nghe tên gọi. Chọn một góc sân có bóng mát, ngồi xuống bậc thềm ngoài hoặc ghế đá nếu có, nhìn lên nóc mái và kể thật ngắn, chừng hai ba phút. Ví dụ: "Ngày xưa ông bà kể rằng ông tổ của người Việt mình là Lạc Long Quân, giống rồng, sống dưới biển. Vì thế người làng mình mới đắp rồng lên mái đình, để nhớ rằng mình là con cháu của rồng."
Hoặc kể chuyện rồng làm mưa: người làng trồng lúa cần mưa, mà người xưa nghĩ rồng ở trong mây, làm ra mưa, nên rồng hay được đắp, chạm ở những nơi cả làng cùng tụ họp. Đây là cách hiểu phổ biến, bạn kể như một điều ông bà tin, không cần khẳng định ý nghĩa chính xác của từng con rồng ở ngôi đình cụ thể này, vì mỗi nơi có thể có tích riêng mà mình không biết.
Nếu gặp người trông đình rảnh rỗi, hỏi thử ngôi đình thờ ai, rồng ở đây có chuyện gì không. Người trong làng thường có những chuyện kể riêng rất hay mà sách không ghi. Con được nghe một người lạ hiền hậu kể chuyện ngôi đình là một trải nghiệm đáng nhớ.
Tình huống hay gặp và cách xử lý
Con muốn chạy ở sân rộng: sân đình rộng thoáng, trẻ hay muốn chạy. Bạn cho con đi bộ nhanh một vòng quanh sân cùng mình, rồi nói "giờ mình đi chậm như rồng đang bay trên mây nhé". Nếu con vẫn muốn chạy, ra ngoài cổng cho con chạy một lúc rồi quay vào; đừng cố giữ con ở trong mà phải quát.
Con muốn sờ rồng ở thành bậc, ở chân cột: đưa tay con chỉ vào không khí, vẽ theo đường rồng cách mặt đá một gang tay, nói "mình vẽ rồng trong không khí nhé". Con vẫn được "chạm" theo cách của mình mà không đụng hiện vật. Nếu lỡ con đã sờ, nhắc nhẹ, không làm to chuyện trước mặt người khác.
Gặp lúc trong đình chùa đang có lễ, có người khấn: dẫn con đứng xa, ra phía sân, nói nhỏ với con là các cô bác đang thắp hương, mình chờ một chút. Không chụp ảnh người đang lễ, không đứng chắn lối. Nếu con hỏi người ta làm gì, trả lời đơn giản là các cô bác đến nhớ ơn những người được thờ ở đây, rồi quay lại chuyện con rồng.
Về nhà: để chuyến đi ở lại với con
Tối hôm đó, hỏi con thích con rồng nào nhất, ở chỗ nào. Rủ con vẽ lại con rồng ấy theo trí nhớ. Bức vẽ có thể không giống chút nào, nhưng nó là con rồng của chuyến đi, con sẽ nhớ chuyến đi qua bức vẽ ấy. Ghi tên ngôi đình, ngày đi ở mặt sau tranh.
Nếu bạn có chụp ảnh rồng trên mái, trên gỗ, mở cho con xem lại trên điện thoại, phóng to từng chi tiết: cái râu, cái vảy, viên ngọc. Nhiều điều con không thấy được lúc ở sân vì xa, giờ mới thấy rõ. Đây cũng là dịp kể thêm một truyện về rồng mà con đã nghe, như Lạc Long Quân hay đàn rồng ở Hạ Long, để con thấy rồng trên mái đình và rồng trong truyện là một.
Lần sau đi qua một ngôi đình khác, con sẽ tự ngẩng lên tìm rồng. Đó là dấu hiệu chuyến đi đầu đã thành công, chứ không phải con nhớ được bao nhiêu tên gọi.
Câu hỏi thường gặp
Đưa trẻ nhỏ đi đình chùa cần dặn con những gì?
Ba điều là đủ: nói nhỏ vì nhiều người đến thắp hương, chỉ nhìn bằng mắt không sờ vào hiện vật, và luôn đi cạnh bố mẹ. Dặn vào tối hôm trước và nhắc lại một lần khi tới cổng.
Rồng ở đình làng thường nằm ở đâu?
Rồng hay có trên bờ nóc mái, ở các đầu đao cong nơi góc mái, trên các thanh gỗ chạm phía trong đình như cốn, bẩy, xà, và ở thành bậc đá hoặc đỉnh trụ cổng. Mỗi đình mỗi khác, có nơi chạm rồng rất dày.
Lưỡng long chầu nguyệt là gì để giải thích cho con?
Đó là kiểu trang trí hai con rồng quay đầu vào nhau, ở giữa là mặt trăng tròn hoặc viên ngọc, hay gặp trên nóc đình, nóc chùa. Bạn nói với con là hai con rồng đang cùng ngắm mặt trăng.
Làm sao giúp trẻ phân biệt rồng và lân?
Mẹo đơn giản là nhìn thân: rồng thân dài uốn khúc như rắn, lân thân ngắn như con chó hay sư tử, đứng hoặc ngồi bằng bốn chân. Lân hay ở hai bên cổng, rồng hay ở trên mái và gỗ chạm.
Con muốn sờ hình chạm rồng thì làm sao?
Hướng tay con vẽ theo đường rồng trong không khí, cách mặt đá một gang tay, để con vẫn được chạm theo cách của mình. Nếu con lỡ sờ, nhắc nhẹ rằng rồng đã rất già, sờ nhiều sẽ mòn.
Nên đưa con đi đình chùa xem rồng vào lúc nào?
Buổi sáng ngày thường hoặc sáng cuối tuần không có hội là hợp nhất, sân vắng và nắng xiên làm hình chạm rõ. Ngày rằm, mồng một hay ngày hội đông người, khói hương nhiều, con khó nhìn và khó giữ trật tự.