SauRong.comSáu Rồng
Rồng trên gốm, đồ đồng, gỗ, đá và vải

Đọc chú thích hiện vật có hình rồng ở bảo tàng: niên đại, chất liệu, nơi tìm thấy

Tấm chú thích cạnh hiện vật có rồng cho bạn biết thời, chất liệu, nơi tìm thấy và có phải bản gốc không. Cách đọc từng dòng, hiểu chữ "phục chế" và hỏi lại thuyết minh.

Late morning in a museum ceramics room: a man in a saffron jacket stands slightly back from a glass case of blue-and-white dragon plates, low angle from the floor, soft spotlights

Chú thích hiện vật có hình rồng ở bảo tàng thường gồm năm thông tin: tên hiện vật, chất liệu, thời hoặc niên đại ước định, nơi phát hiện hay nguồn gốc, và có khi là ghi chú bản gốc hay phục chế. Đọc đủ năm dòng đó trước rồi mới nhìn con rồng, bạn sẽ biết mình đang xem đồ của thời nào, làm bằng gì, ai dùng, và tránh được kiểu đoán số móng rồi tự kết luận.

Bài này đi qua từng dòng của một tấm chú thích, giải nghĩa những chữ hay gặp như "thế kỷ", "thời", "phong cách", "phục chế", rồi lấy ba nhóm hiện vật có rồng hay gặp trong bảo tàng Việt Nam làm ví dụ: gạch ngói đất nung, áo và đồ thêu, ấn và đồ ngự dụng. Cuối bài là cách hỏi hướng dẫn viên để nghe được điều chú thích không ghi.

Năm dòng trên một tấm chú thích

Mỗi bảo tàng trình bày một kiểu, nhưng phần lớn tấm chú thích đều có những thông tin sau, theo thứ tự trên xuống hoặc trái sang.

  • Tên hiện vật: gọi theo chức năng và hình dáng, như "đầu ngói trang trí rồng", "bình hoa lam vẽ rồng", "áo thêu rồng". Chữ "trang trí rồng" cho biết rồng là hoa văn, không phải tên đồ vật.
  • Chất liệu: đất nung, gốm men, đồng, gỗ sơn son thếp vàng, lụa thêu, đá. Chất liệu cho bạn biết rồng được tạo ra bằng cách nào: khắc, đắp, đúc, vẽ hay thêu.
  • Thời hoặc niên đại: thường ghi theo triều, như "thời Lý", "thời Trần", hoặc theo thế kỷ, như "thế kỷ 15–16". Ít khi có năm cụ thể, trừ khi trên hiện vật có ghi chép.
  • Nơi phát hiện, nguồn gốc: khu khai quật, di tích, hoặc nguồn hiến tặng, sưu tập. Dòng này nói hiện vật đã đi từ đâu tới tủ kính.
  • Ghi chú thêm: kích thước, ký hiệu kiểm kê, chữ "bản sao", "phục chế", "hiện vật gốc". Đây là dòng hay bị bỏ qua nhất mà lại quan trọng.

Đọc xong năm dòng, bạn đã có khung để nhìn. Con rồng trên đầu ngói thời Lý sẽ mang đặc điểm khác con rồng trên áo thời Nguyễn, và biết trước điều đó giúp mắt bạn tìm đúng chỗ thay vì nhìn chung chung.

Hiểu chữ "thời", "thế kỷ" và "phong cách" trên chú thích

Khi chú thích ghi "thời Trần", người làm bảo tàng thường dựa vào nơi phát hiện, lớp đất khai quật, kỹ thuật làm và đặc điểm trang trí so với những hiện vật đã biết. Đó là một xác định có căn cứ, nhưng vẫn là ước định. Vì vậy có hiện vật ghi "thời Trần – Hồ" hoặc "thế kỷ 13–14", tức người nghiên cứu chủ động để khoảng rộng thay vì ép vào một năm.

Chữ "phong cách" thì khác. Nếu bạn thấy "phong cách thời Lý", câu đó nói hoa văn mang dáng dấp rồng thời Lý, chưa chắc hiện vật được làm vào thời Lý. Có thể đó là đồ đời sau làm theo mẫu cũ, hoặc bảo tàng chưa đủ căn cứ để ghi chắc hơn. Người xem lướt nhanh dễ đọc nhầm hai chữ này là một.

Dấu chấm hỏi hoặc chữ "khoảng" đứng trước niên đại cũng là tín hiệu thật thà, không phải sơ suất. Giới nghiên cứu còn bàn về niên đại của không ít hiện vật, và chú thích tốt là chú thích không nói chắc hơn những gì đã biết. Khi kể lại cho người nhà, bạn nên giữ đúng mức chắc chắn đó, nói "bảo tàng ghi khoảng thế kỷ 15" thay vì "cái bình này làm năm nọ".

Gạch, ngói đất nung có rồng: đọc chú thích khu khai quật

Một nhóm hiện vật có rồng hay gặp ở các bảo tàng lịch sử là gạch, ngói, đầu ngói và vật trang trí mái bằng đất nung. Nhiều mảnh được tìm thấy trong các khu khai quật kinh đô xưa, chú thích thường ghi "thời Lý" hoặc "thời Trần" kèm tên khu khai quật. Đầu ngói có khi làm thành hình lá đề, trong lòng đắp nổi một con rồng thân mảnh uốn khúc, hoặc hai con rồng chầu vào giữa.

Khi đứng trước những mảnh này, đọc kỹ dòng "nơi phát hiện". Nó cho biết mảnh ngói từng nằm trên một mái nhà cụ thể, có thể của một cung điện hay ngôi chùa lớn, chứ không phải đồ trưng trong nhà. Chất liệu đất nung màu đỏ gạch hoặc xám, có khi phủ men xanh, men vàng. Rồng trên đất nung được tạo bằng khuôn ép hoặc đắp tay rồi sửa, nên các mảnh cùng khuôn sẽ giống nhau nhiều hơn rồng vẽ tay trên gốm.

Nhiều mảnh chỉ còn một nửa con rồng. Chú thích có khi ghi "mảnh", "phần còn lại", hoặc bảo tàng đặt bản vẽ phục dựng bên cạnh. Bản vẽ phục dựng là cách nhà nghiên cứu hình dung phần đã mất; nó giúp bạn hiểu bố cục, nhưng phần thật vẫn là phần đất nung trước mặt.

Áo thêu rồng, long bào và bổ tử: đọc chú thích trang phục

Long bào là gì. Long bào là áo của vua, thêu hình rồng, thường trên nền vàng. Ở các bảo tàng có trưng phục trang triều Nguyễn, áo thêu rồng thường được đặt trong tủ kính có ánh sáng rất dịu để bảo vệ sợi tơ. Chú thích sẽ ghi người dùng hoặc dịp dùng nếu bảo tàng biết.

Rồng và mãng. Nhiều tài liệu cho rằng dưới một số triều, rồng năm móng dành cho vua, còn con vật tương tự bốn móng gọi là mãng, dùng cho hoàng thân, quan lại theo phẩm cấp. Người xem nên coi đây là quy định theo tư liệu phổ biến, hiện vật cụ thể có thể khác, và đừng tự xác định chủ nhân áo bằng cách đếm móng.

Bổ tử. Bổ tử là miếng thêu vuông đính ở ngực và lưng áo quan. Theo mô tả phổ biến, quan văn thêu chim, quan võ thêu thú, mỗi con ứng với một phẩm. Vì vậy trên bổ tử ít khi gặp rồng; nếu thấy rồng, chú thích thường giải thích riêng.

Chỗ để nhìn trên áo. Rồng trên áo thường ở ngực, vai, lưng và vạt áo, xen sóng nước ở gấu áo và mây ở thân. Đứng chếch sang bên để ánh đèn đi xiên trên sợi kim tuyến, bạn sẽ thấy nét thêu nổi lên rõ hơn đứng thẳng.

Ấn và đồ ngự dụng có rồng: núm ấn, hộp đựng, đồ trong cung

Một nhóm hiện vật khác hay có rồng là ấn, tức con dấu của triều đình, cùng hộp ấn và các đồ dùng trong cung. Với ấn triều Nguyễn, nhiều hiện vật có núm ấn, tức phần tay cầm phía trên, tạo hình rồng nằm hoặc rồng cuộn. Mặt dưới là phần khắc chữ để đóng dấu, thường không quay ra ngoài vì đó không phải chỗ trang trí.

Chú thích ấn thường ghi tên ấn theo chữ khắc, chất liệu như vàng, bạc, đồng, ngọc, và triều vua. Ở đây bạn chỉ nên nhìn con rồng trên núm ấn: đầu ngẩng hay cúi, thân cuộn mấy vòng, chân bám vào mặt ấn ra sao. Những con rồng nhỏ này được đúc hoặc chạm rất gọn, khác hẳn rồng uốn dài trên gốm hay trên áo, vì phải vừa tay cầm.

Đồ ngự dụng như bát, đĩa, hộp trầu, ống bút có rồng cũng thường đi kèm chú thích "đồ dùng trong cung". Bạn đừng nghĩ mọi đồ có rồng đều là của vua. Rồng còn xuất hiện trên đồ thờ ở đình làng, đồ dùng của nhà giàu, đồ làm để bán ra ngoài. Dòng nguồn gốc trên chú thích mới cho biết hiện vật thuộc nhóm nào.

Ánh sáng, tủ kính và khoảng cách: vì sao bảo tàng bày như vậy

Người xem lần đầu hay thấy phòng trưng áo thêu hay đồ giấy tối hơn phòng gốm, phòng đá. Đó là cố ý: sợi tơ, chỉ màu, sơn và giấy phai dần dưới ánh sáng mạnh, nên bảo tàng giữ đèn dịu và có khi chỉ bật khi có người tới gần. Gốm, đồng và đá chịu sáng tốt hơn nên được rọi đèn rõ, có khi đèn chiếu xiên để làm nổi nét chạm.

Vạch giới hạn trên sàn, dây chắn hoặc khoảng cách giữa người xem và bục trưng cũng có lý do. Hơi thở, mồ hôi tay, va chạm nhẹ đều làm hỏng hiện vật theo thời gian. Với đồ không có tủ kính như bia đá, chuông lớn hay đồ gỗ, đứng đúng sau vạch là cách đơn giản nhất để hiện vật còn cho người sau xem.

Cách bảo tàng xếp hiện vật cạnh nhau cũng là một lời chú thích không thành chữ. Hiện vật cùng thời thường đứng chung một tủ, hiện vật cùng loại nhưng khác thời có khi xếp nối tiếp để người xem so sánh. Nếu thấy hai con rồng trên hai hiện vật đặt cạnh nhau, hãy đọc chú thích cả hai rồi nhìn lại: thân dày hay mảnh, có sừng hay không, mây vẽ thế nào. Đó là bài so sánh mà người sắp đặt phòng trưng bày đã chuẩn bị sẵn cho bạn.

Hỏi thuyết minh viên để nghe điều chú thích không ghi

Thuyết minh viên và cán bộ bảo tàng thường biết nhiều hơn những gì vừa với một tấm chú thích. Câu hỏi ngắn, cụ thể sẽ được trả lời kỹ hơn câu hỏi chung chung.

  1. Hỏi về nơi tìm thấy: hiện vật này được phát hiện trong hoàn cảnh nào, cùng với những gì.
  2. Hỏi về căn cứ niên đại: vì sao bảo tàng xếp hiện vật vào thời này, dựa vào hoa văn hay lớp đất.
  3. Hỏi về con rồng: con rồng này có nét gì giống hoặc khác rồng cùng thời trong phòng bên cạnh.
  4. Hỏi về phục chế: phần nào là gốc, phần nào đã được tu bổ hoặc làm lại.
  5. Hỏi gợi ý xem tiếp: trong bảo tàng còn hiện vật nào có rồng cùng thời để so sánh.

Tránh hỏi giá trị bằng tiền hay thật giả, đó không phải việc của bảo tàng khi bạn đứng xem. Cũng tránh nhờ mở tủ kính hay chụp gần hơn vạch giới hạn. Nếu thuyết minh viên nói "chưa rõ", đó là câu trả lời đáng quý, vì nó cho bạn biết ranh giới của hiểu biết hiện nay.

Câu hỏi thường gặp

Chú thích ghi "phong cách thời Lý" có phải là đồ thời Lý không?

Chưa chắc. "Phong cách thời Lý" nói hoa văn mang dáng dấp thời Lý, còn hiện vật có thể làm vào thời sau theo mẫu cũ, hoặc chưa đủ căn cứ để ghi chắc hơn. Muốn rõ, hỏi thuyết minh viên về căn cứ xếp niên đại.

Long bào là gì?

Long bào là áo của vua, thêu hình rồng, thường trên nền vàng. Ở bảo tàng, long bào và các áo thêu rồng được trưng trong tủ kính ánh sáng dịu để giữ sợi tơ, chú thích ghi triều, chất liệu và dịp dùng nếu bảo tàng biết.

Bổ tử trên áo quan có thêu rồng không?

Theo mô tả phổ biến, bổ tử của quan văn thêu chim, của quan võ thêu thú, mỗi con ứng với một phẩm, nên ít khi là rồng. Nếu gặp bổ tử có rồng, chú thích của bảo tàng thường giải thích riêng về người dùng.

Ấn triều Nguyễn có rồng ở chỗ nào?

Rồng thường nằm ở núm ấn, tức phần tay cầm phía trên, tạo hình rồng nằm hoặc rồng cuộn. Mặt dưới là phần khắc chữ để đóng dấu. Hộp đựng ấn cũng có khi trang trí rồng chạm hoặc vẽ trên nắp và thân.

Chữ "phục chế" trên chú thích nghĩa là gì?

Phục chế nghĩa là hiện vật đã được tu bổ, làm lại một phần hoặc toàn bộ theo mẫu gốc. Có bảo tàng trưng bản phục chế để bảo vệ bản gốc. Chữ này không làm hiện vật kém giá trị xem, chỉ giúp bạn biết phần nào là gốc.

Có nên tự đếm móng rồng để đoán hiện vật của ai không?

Không nên dựa vào cách đó. Quy định về số móng mỗi thời mỗi khác, nhiều hiện vật không theo sát, và nét vẽ, nét thêu có khi không rõ. Dòng nguồn gốc và lời giải thích của bảo tàng đáng tin hơn phép đếm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138