Con rồng trong tranh sơn mài không được vẽ lên một lần mà hiện ra qua nhiều lớp: nền then đen hay son đỏ, thân rồng bằng vàng bạc thếp, vảy và mây bằng vỏ trứng, vỏ trai, rồi được mài cho lộ ra và đánh bóng. Vì thế khi xem, góc đứng và ánh đèn làm con rồng đổi sắc: nhìn thẳng thấy một vẻ, nghiêng người lại thấy vàng ánh lên, vỏ trai ngả xanh tím. Muốn đọc con rồng, phải cho mắt thời gian và đổi chỗ đứng.
Bài đi qua hai dòng rồng trên sơn mài mà người xem hay gặp: rồng trên đồ sơn son thếp vàng ở đình chùa và rồng trong tranh sơn mài treo tường. Sau đó là các lớp vật liệu tạo ra con rồng, cách đứng xem, những điều hay nhầm và gợi ý khi đưa con đi phòng tranh. Bài chỉ nói chuyện xem, không bàn mua bán, không nhắc giá.
Hai dòng rồng trên sơn mài: đồ thờ và tranh treo tường
Dòng đầu tiên là rồng trên đồ sơn son thếp vàng: hoành phi, câu đối, cửa võng, kiệu, ngai, nhang án trong đình, chùa, nhà thờ họ. Nền thường đỏ son, rồng nổi lên bằng vàng thếp, nhiều khi được chạm nổi trên gỗ trước rồi mới sơn và thếp. Con rồng ở đây chủ yếu là rồng trang trí, uốn quanh khung, chầu vào giữa, mang dáng rồng theo thời của món đồ.
Dòng thứ hai là tranh sơn mài treo tường. Theo tư liệu phổ biến, từ khoảng những năm ba mươi của thế kỷ trước, các họa sĩ thời trường Mỹ thuật Đông Dương đã đưa kỹ thuật sơn ta từ đồ thờ, đồ dùng sang tranh, thử nghiệm mài nhiều lớp để tạo chiều sâu. Từ đó sơn mài thành một chất liệu hội họa riêng của Việt Nam. Rồng trong tranh treo tường tự do hơn: có bức theo dáng truyền thống, có bức cách điệu hẳn, chỉ còn vài nét thân và mây.
Khi vào một phòng tranh, bạn dễ thấy cả hai dòng đặt cạnh nhau. Phân biệt nhanh: đồ thờ có chữ, có khung chạm, rồng nằm ở viền; tranh treo tường là một mặt phẳng, rồng là đề tài chính, giữa tranh.
Các lớp vật liệu tạo nên con rồng
Mỗi phần của con rồng trên sơn mài thường làm bằng một chất liệu riêng. Biết chất liệu giúp bạn biết nhìn vào đâu và vì sao chỗ ấy đổi màu khi nghiêng người.
| Phần con rồng | Chất liệu hay dùng | Khi nhìn sẽ thấy |
|---|---|---|
| Nền | Then đen hoặc son đỏ | Sâu, bóng như mặt nước; đen then có ánh nâu khi gần đèn |
| Thân, đầu rồng | Vàng thếp, bạc thếp, có khi phủ sơn cánh gián | Vàng ấm, đậm nhạt khác nhau tuỳ chỗ mài nông sâu |
| Vảy | Vỏ trai, vỏ ốc cắt mảnh, hoặc vàng bạc vờn | Ánh xanh, tím, hồng đổi theo góc nhìn |
| Mây, bọt sóng | Vỏ trứng ấn vỡ thành mảnh nhỏ | Trắng ngà, rạn như mạng nhện, nổi trên nền tối |
| Lửa, mào | Son đỏ, vàng, có khi vỏ trứng rang ngả màu | Đỏ tươi hoặc nâu vàng, viền sắc |
| Mắt, ngọc | Vàng, son, vỏ trai | Điểm sáng nhỏ bắt mắt từ xa |
Không phải tranh nào cũng dùng đủ các vật liệu trên; mỗi họa sĩ chọn theo ý. Có bức rồng chỉ dùng then và vàng, có bức rực rỡ vỏ trai. Nhưng hễ thấy một mảng đổi màu khi bạn bước sang trái hay sang phải, đó gần như chắc là vỏ trai hoặc lớp vàng bạc dưới sơn trong.
Mài lộ: vì sao con rồng như hiện ra từ đáy nước
Chữ "mài" trong sơn mài là mấu chốt. Họa sĩ không vẽ con rồng trên cùng, mà đặt các lớp vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai ở dưới, phủ nhiều lớp sơn lên, rồi mài bằng nước và đá mài cho tới khi hình lộ ra. Mài nông chỗ này, sâu chỗ kia, thân rồng có chỗ vàng rõ, chỗ vàng chìm dưới lớp sơn cánh gián nâu trong. Đó là lý do con rồng sơn mài có chiều sâu, như đang trồi lên từ một mặt nước tối.
Hiệu ứng này đặc biệt hợp với rồng. Trong quan niệm Á Đông, rồng thuộc về nước và mây, ẩn hiện, không bao giờ lộ trọn mình. Trên sơn mài, đầu rồng có thể rõ nét, khúc giữa chìm vào mây, đuôi khuất trong bóng tối của lớp then. Người xem phải đi lại vài bước để thấy trọn thân, giống như ngước nhìn một con rồng thật đang lượn trong mây.
Đứng thật gần mặt tranh, nhìn chéo, bạn có thể thấy những chỗ mài để lộ mép lá vàng, những vết mài nhỏ quanh mảnh vỏ trứng. Đó là dấu tay người làm, không phải lỗi. Những dấu ấy cũng là thứ ảnh chụp không ghi lại được, chỉ người đứng trước tranh mới thấy.
Đứng xem một bức rồng sơn mài: năm bước
Phòng tranh sơn mài thường để đèn ấm chiếu xiên. Đừng chỉ đứng một chỗ chụp ảnh rồi đi. Thử năm bước dưới đây, mỗi bức mất chừng năm phút.
- Đứng xa chừng ba bốn bước, nhìn tổng thể: con rồng uốn theo hướng nào, đầu ở đâu, mây và lửa nhiều hay ít.
- Tiến lại gần một bước, nhìn thẳng, tìm đầu rồng: mắt, râu, sừng, mào. Thử đoán con rồng theo dáng thời nào hay là rồng cách điệu.
- Bước sang trái rồi sang phải chậm rãi, để ý những mảng đổi màu: vảy vỏ trai ánh lên, vàng chìm hiện ra.
- Nhìn chéo sát mặt tranh, giữ khoảng cách một gang tay, không chạm: tìm mép vàng, mảnh vỏ trứng, vết mài.
- Lùi lại chỗ ban đầu, nhìn lần nữa. Thường lúc này bạn sẽ thấy con rồng khác hẳn lúc đầu.
Nếu đi cùng người khác, mỗi người đứng một góc rồi đổi chỗ cho nhau và kể mình thấy gì. Cùng một bức rồng, hai người có thể thấy hai màu khác nhau.
Rồng trên đồ sơn son thếp vàng ở đình chùa: nhìn sao cho rõ
Đồ sơn son thếp vàng thường treo cao trong điện, trong gian thờ, ánh sáng lờ mờ. Hoành phi treo trên cao, câu đối treo hai bên cột, cửa võng giăng ngang. Rồng thường nằm ở viền hoành phi, ở đầu và chân câu đối, ở hai đầu cửa võng chầu vào giữa. Muốn thấy rõ, đứng lệch về một bên chứ không đứng chính giữa, để ánh sáng từ cửa hắt xiên lên mặt vàng.
Rồng trên đồ thờ thường là rồng chạm nổi rồi mới sơn thếp. Vì vậy nhìn nghiêng thấy rõ độ nổi của thân, vảy, mây. Ở những đồ cũ, lớp vàng bong một phần để lộ lớp son đỏ hay lớp gỗ bên dưới; đó là dấu thời gian, không phải đồ hỏng.
Ứng xử ở đây quan trọng hơn ở phòng tranh. Đồ thờ đang được dùng, không leo lên bệ, không chạm tay, không dùng đèn chớp. Muốn chụp, hỏi người trông coi trước. Nhiều đình chùa sẵn lòng cho khách xem gần nếu khách hỏi lễ độ.
Rồng trong tranh sơn mài hiện đại và những mùa năm Thìn
Mỗi khi tới năm Thìn, nhiều phòng tranh, nhà triển lãm bày những bức rồng mới, trong đó sơn mài chiếm phần đáng kể vì chất liệu hợp với đề tài. Người xem sẽ gặp đủ kiểu: rồng theo dáng cổ được làm lại tỉ mỉ, rồng cách điệu chỉ còn vài đường cong vàng trên nền then, rồng trộn với hoa sen, sóng nước, mặt trời, có bức rồng chỉ là một mảng vỏ trai lấp lánh gợi thân rồng mà không cần đầu, móng.
Với tranh cách điệu, đừng cố tìm đủ đầu, thân, chân, đuôi. Hãy tìm nhịp: đường cong lặp lại, độ sáng tăng dần về một điểm, mảng vàng chạy từ góc này sang góc kia. Họa sĩ hiện đại thường giữ tinh thần con rồng là sự chuyển động, uốn lượn, ẩn hiện trong mây nước, rồi bỏ bớt chi tiết. Thấy được nhịp ấy là thấy được con rồng.
Một cách tự kiểm hay: sau khi xem một bức cách điệu, quay sang một bức rồng theo lối truyền thống gần đó. Đặt hai bức trong đầu cạnh nhau, bạn sẽ thấy bức cách điệu giữ lại gì, bỏ đi gì. Đó là cách đọc tranh mới mà không cần ai giảng, và cũng là cách để không vội chê một bức tranh chỉ vì nó không giống con rồng quen thuộc.
Hay nhầm khi xem rồng sơn mài
Tranh càng bóng loáng càng là sơn mài thật. Sơn mài đánh bóng tay có độ bóng sâu, mềm, không loá như lớp phủ nhựa. Bài này không bàn thật giả, chỉ lưu ý rằng độ bóng không phải thước đo duy nhất của chất liệu.
Rồng vàng trên sơn mài là sơn màu vàng. Phần lớn là vàng lá hoặc bạc lá thếp, có khi phủ sơn cánh gián để ngả vàng. Vì là kim loại mỏng nên mới ánh lên khi đổi góc nhìn.
Con rồng trong tranh hiện đại vẽ sai dáng truyền thống. Tranh hiện đại là sáng tác, họa sĩ có quyền cách điệu. Không phải bức nào cũng nhằm tái hiện rồng Lý hay rồng Nguyễn.
Chỗ mờ, chỗ chìm trong tranh là lỗi mài. Phần lớn là cố ý: mài nông sâu khác nhau để tạo chiều sâu, cho thân rồng ẩn hiện trong mây.
Đưa con đi phòng tranh sơn mài xem rồng
Trẻ từ sáu bảy tuổi thường thích phòng tranh sơn mài hơn người lớn nghĩ, vì tranh đổi màu khi đi lại. Biến buổi xem thành cuộc tìm kiếm: tìm một con rồng có vảy đổi màu, tìm mây trắng rạn như vỏ trứng, tìm con mắt rồng sáng nhất phòng. Con tìm được thì chỉ cho bố mẹ.
Dặn con trước khi vào: không chạm vào tranh, kể cả mặt tranh trông như kính; không chạy, không nói to. Giữ khoảng cách bằng một cánh tay của con. Phòng tranh thường yên tĩnh, nếu con bắt đầu mỏi thì ra ngoài nghỉ một lúc rồi vào lại.
Về nhà, hỏi con con rồng nào con nhớ nhất, vì sao. Có em nhớ con rồng đen vàng vì "nó như đang bơi trong đêm", có em nhớ con rồng nhiều màu vì "nó lấp lánh như cầu vồng". Không chấm đúng sai; mỗi câu trả lời là một cách nhìn tranh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rồng trên tranh sơn mài đổi màu khi đi lại?
Vì thân và vảy rồng thường làm bằng vàng bạc thếp, vỏ trai, vỏ trứng nằm dưới các lớp sơn đã mài. Kim loại mỏng và vỏ trai phản chiếu ánh sáng khác nhau theo góc nhìn, nên con rồng ánh lên, chìm xuống khi người xem bước sang hai bên.
Sơn son thếp vàng là gì?
Sơn son thếp vàng là cách trang trí đồ gỗ truyền thống: phủ sơn son đỏ làm nền rồi dán vàng lá lên các chỗ chạm nổi như rồng, mây, chữ. Hoành phi, câu đối, kiệu, ngai trong đình chùa thường làm theo cách này.
Tranh sơn mài có từ bao giờ?
Kỹ thuật sơn ta dùng cho đồ thờ, đồ dùng có từ lâu đời. Theo tư liệu phổ biến, sơn mài thành tranh treo tường từ khoảng những năm ba mươi thế kỷ trước, khi các họa sĩ thời trường Mỹ thuật Đông Dương thử nghiệm mài nhiều lớp.
Mây trắng rạn trên tranh rồng sơn mài làm bằng gì?
Mây trắng rạn thường làm bằng vỏ trứng ấn vỡ thành nhiều mảnh nhỏ trên lớp sơn còn dính, rồi phủ sơn và mài. Các vết rạn giữa mảnh vỏ tạo nên vẻ như mạng nhện hay như mây cuộn.
Có nên chụp ảnh tranh sơn mài bằng đèn chớp không?
Không nên. Đèn chớp làm mặt sơn loá trắng, mất hết chiều sâu và màu vàng bạc, lại có thể làm phiền người khác. Chụp bằng ánh đèn sẵn có, đứng hơi chéo để tránh phản chiếu, và hỏi phòng tranh trước khi chụp.
Trẻ nhỏ đi xem tranh sơn mài cần dặn gì?
Dặn con không chạm tay vào tranh dù mặt tranh trông như kính, không chạy, nói nhỏ và giữ khoảng cách bằng một cánh tay. Biến buổi xem thành cuộc tìm con rồng đổi màu để con thích thú và nhìn lâu hơn.